Ég finn ekkert bragð af þessu – eða að þessu?

Ég var spurður að því í dag hvaða forsetningu ætti að nota með nafnorðinu bragð – hvort ætti að tala um bragð að einhverju eða bragð af einhverju. Um þetta eru málfræðingar ekki á einu máli. Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 2003 segir Jón G. Friðjónsson: „Venja er að tala um bragð að einhverju en ekki bragð af einhverju, sbr. málsháttinn: Bragð er að þá barnið finnur.“ En í grein í Morgunblaðinu 2008 kemur fram að Jón vill nota mismunandi forsetningar eftir setningarlegu umhverfi: „Ég tel að merkingarmunur sé á forsetningarliðunum í bragð er að e-u ('hvar') og finna bragð af e-u ('hvaðan') og að hliðstæðar merkingarandstæður hafi verið virkar allt frá fornu máli.“ Hið sama kemur fram í pistli Jóns frá 2018 í Málfarsbankanum.

Í þættinum „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu 2008 amaðist Jón G. Friðjónsson við orðalaginu finna bragð að í nýrri þýðingu Biblíunnar og taldi það ekki í samræmi við hefð. Þessu andmælti Baldur Jónsson í Morgunblaðinu skömmu síðar og sagði: „Nokkrar helstu orðabækur tveggja síðustu alda eru á einu máli um að bragð sé að einhverju og hafa orðalagið finna bragð að e-u. Nefna má orðabók Konráðs Gíslasonar 1851 […], orðabók Blöndals 1920-1924 og allar útgáfur Íslenskrar orðabókar 1963, 1983 og 2002“ (nú er búið að bæta af við í vefútgáfu). Og Baldur hélt áfram: „Orðalagið að finna bragð að e-u er því rétt og góð íslenska og á sér djúpar rætur. Hins vegar er tæpast hefð fyrir því að nota af í stað að í þessu sambandi, þótt þess séu dæmi.“

Jón G. Friðjónsson svaraði skömmu síðar, enn í Morgunblaðinu: „Orðalagið finna bragð að e-u er óvenjuleg íslenska og samræmist naumast almennum reglum um notkun forsetninganna að og af. Ekki mun vera unnt að benda á neinar heimildir er sýni raunverulega notkun orðasambandsins né hliðstæður þess, hvorki úr fornu máli né síðari alda máli.  Eina heimildin um orðasambandið er dæmi úr orðabók Konráðs Gíslasonar (1851) og ætla má að þaðan hafi það ratað í orðabók Blöndals og Íslenska orðabók.“ Það er vissulega rétt að margt í Íslenskri orðabók og Íslensk-danskri orðabók er ættað úr Danskri orðabók með íslenzkum þýðingum eftir Konráð Gíslason, en ýmsar aðrar heimildir um finna bragð að eru þó til – jafnvel eldri.

Í Þjóðólfi 1850 segir: „Fyrst talar hún um smekkleysur Þjóðólfs og furðar á, að hann skuli ekki finna bragð að vatninu.“ Í Þjóðólfi 1852 segir: „mun á hverri öld og í hverju landi mælast vel fyrir henni nema af þeim einum, sem ekki finna bragð að öðru, en súrdeiginu gamla.“ Í Iðunni 1885 segir: „hann þekkir ekki meiningu fræðibókanna fremur en spónninn finnur bragðið að súpunni.“ Elsta dæmi um finna bragð af er í Dagsbrún 1894: „ef ég færi að bragða á henni, þá myndi ég finna bragð af pappírnum.“ Í Fjallkonunni 1901 segir: „vel á það við að sjálfur bjórgerðarmaðurinn finni bragðið af því ölinu, sem hann hefir sjálfur bruggað.“ Í Lögbergi 1924 segir: „Einhver setti mig niður á stól og eg fann bragð af sterku víni fyrir innan varirnar á mér.“

Í áðurnefndu svari til Baldurs Jónssonar segir Jón G. Friðjónsson: „Því ber ekki að neita að um langt skeið hefur verið talsverð óvissa um notkun orðasambandanna finna bragð af matnum og finna bragð að matnum. En skyldi það ekki einmitt vera vegna þess að í síðara tilvikinu er um að ræða 'skólakenningu' sem reist er á veikum grunni, kenningu sem stangast á við málkerfið og málkennd almennings.“ Það sem segir um óvissuna er alveg rétt – bæði að og af hafa verið notaðar til skiptis í þessu sambandi síðan í byrjun tuttugustu aldar þótt dæmin um af séu meira en þrisvar sinnum fleiri og af hafi verið algengari síðan um miðja öldina. En fráleitt er þó að halda því fram að notkun að hafi „stangast á við málkerfið og málkennd almennings.“

Baldur Jónsson vildi sem sé alltaf tala um bragð að, bæði í samböndum eins og bragð er að einhverju og finna bragð að einhverju, en Jón G. Friðjónsson vildi hafa að í fyrrnefnda sambandinu og af í því síðarnefnda vegna þess að forsetningin að tákni að jafnaði kyrrstöðu (bragðið 'er þarna') en af hins vegar hreyfingu – þegar við finnum bragð þá 'berst það til okkar' í einhverjum skilningi. Ég held að almennir málnotendur hafi enga tilfinningu fyrir þessum merkingarmun forsetninganna í þessu sambandi og það sé tilgangslaust að reyna að kenna hann. Í Risamálheildinni eru 10-20 sinnum fleiri dæmi um bragð af en bragð að, hvert svo sem umhverfið er. Bæði bragð er af einhverju og finna bragð af einhverju er vitanlega rétt mál.

En þetta þýðir þó ekki að bragð að sé úrelt samband eða eigi aldrei við – það er auðvitað notað í máltækinu bragð er að þá barnið finnur. Orðið bragð hefur nefnilega fleiri merkingar – „lýtur að útliti og merkir stundum 'svipur' eða 'ásýnd', jafnvel sama og yfirbragð“ segir Baldur Jónsson í Morgunblaðinu 2008. Baldur segir enn fremur: „Ef manni þykir mikið til einhvers koma, er „bragð að því“. Þá er einhver veigur eða mergur í því.“ Í samræmi við þetta finnst mér hægt að segja t.d. þetta er matur sem bragð er að í merkingunni 'gott / sterkt / einkennandi bragð' en í þetta er matur sem bragð er af finnst mér bragð hlutlaust – merkja bara 'eitthvert bragð' og eiginlega þurfi lýsingarorð að vera með – t.d. þetta er matur sem gott bragð er af.