Miklir umhleypingar – miklar umhleypingar

Í „Málvöndunarþættinum“ var í dag gerð athugasemd við fyrirsögn í Vísi, „Útlit fyrir lægðagang og umhleypingar“ og sagt „ætli blaðamaðurinn hafi verið að hugsa um tilhleypingar?“. Nú hefur fyrirsögninni reyndar verið breytt í „Útlit fyrir lægðagang og umhleypinga“, þ.e. r-inu sleppt aftan af umhleypingar og þar með breytt úr kvenkynsbeygingu í karlkynsbeygingu. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er umhleypingar gefið sem fleirtöluorð í karlkyni, skýrt 'storma- og úrkomusöm veðrátta með frosta- og hlákuköflum á víxl', en í Íslenskri orðabók er orðið gefið í eintölunni umhleypingur með svipaðri skýringu og sagt „einkum ft.“. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er orðið reyndar sagt hvorugkynsorð í fleirtölu en það er augljóslega villa.

Það er ljóst að orðið er upphaflega karlkynsorð og kemur fyrst fyrir á sautjándu öld en framan af var það eingöngu notað í merkingunni 'umrenningur, landhlaupari' – „Um lausgangara og umhleypinga“ stendur í Alþingisbókum Íslands 1683. Þessari merkingu bregður fyrir fram undir þetta – í Skagfirðingabók 1996 segir: „Hann er þá 17 vetra, fæddur um 1636, umhleypingur.“ En elsta dæmi um notkun orðsins í vísun til veðurfars er í Grímsstaðannál frá miðri átjándu öld: „Vetur harður með umhleypingum.“ Einstöku dæmi eru um orðið í eintölu í þessari merkingu – í Fylki 1960 segir: „Hér er ekkert veðurlag stöðugt nema umhleypingurinn“ og í Litla Bergþóri 2016 segir: „þær þoldu ekki umhleypinginn á Suðurnesjum og dóu.“

En vegna þess að orðið er langoftast notað í fleirtölu í veðurfarsmerkingunni falla flestar myndir karlkyns- og kvenkynsbeygingar þess saman. Nefnifallið umhleypingar getur verið hvort heldur sem er en hægt er að greina á milli ef ákvæðisorð fylgja (miklir/miklar umhleypingar, þessir/þessar umhleypingar). Ef nefnifallið er með greini eru myndirnar mismunandi – umhleypingarnir og umhleypingarnar. Í þolfalli eru karlkyns- og kvenkynsmyndir mismunandi, bæði með og án greinis – umhleypinga(na),  / umhleypingar(nar). En í þágufalli og eignafalli eru þær eins, bæði með og án greinis – umhleypingum / umhleypingunum, umhleypinga(nna), og þar eru ákvæðisorð líka eins. Það er því mjög oft útilokað að greina í hvoru kyninu orðið er.

Vegna þess að karlkynið er eldra og algengara verður það að njóta vafans – það er ekki hægt að halda því fram að orðið sé notað í kvenkyni nema ótvíræðar vísbendingar séu um það. Elsta dæmi um slíkt sem ég hef fundið er í Morgunblaðinu 1945: „Vindarnir og umhleypingarnar eiga illa við hann.“ Í Tímanum 1948 segir: „auk þess hefir verið slæm veðrátta, stormasamt og umhleypingar miklar síðari hluta vetrar.“ Í Tímanum 1949 segir: „Snjólétt, en miklar umhleypingar á Austfjörðum í vetur.“ Í Dýraverndaranum 1960 segir: „þar sem lítið er um umhleypingar.“ Í Einherja 1962 segir: „Tíðarfar hér hefur síðan um áramót verið slæmt, stöðugar umhleypingar.“ Í Vísi 1962 segir: „Miklar umhleypingar hafa verið í Grímsey.“

Lengi framan af eru sárafá dæmi um kvenkynið en þeim fer smátt og smátt fjölgandi eftir 1980 og þó einkum eftir aldamót. Í Risamálheildinni eru 22 dæmi um karlkynsmyndina umhleypingarnir en 27 um sambærilega kvenkynsmynd, umhleypingarnar. Það bendir til þess að kvenkynið sé að verða algengara en karlkynið á síðustu árum. Hugsanlega er þetta að einhverju leyti svæðisbundið – mér sýnist tiltölulega mörg dæmi vera um kvenkynið úr Feyki á Sauðárkróki og Degi á Akureyri, sem og úr Skessuhorni og Skagablaðinu á Akranesi – bæði Dagur og Skagablaðið hættu reyndar að koma út áður en dæmum um kvenkynið fór að fjölga að ráði. En þetta þyrfti að kanna nánar. Sjálfum finnst mér ég nota kvenkyn en er alls ekki viss.

Viðskeytið -ing- er algengt bæði í karlkyns- og kvenkynsorðum – karlkynsorðin bæta við sig nefnifallsendingunni -ur. Ef það er notað til að skilgreina fólk út frá einkenni, uppruna, starfi, hegðun o.s.frv. er það haft í karlkyni – Íslendingur, heimspekingur, málfræðingur, sjúklingur, níðingur o.s.frv. Vegna þess að umhleypingur vísaði upphafleg til fólks var því eðlilegt að það væri haft í karlkyni (frekar en umhleyping í kvenkyni), og karlkynið fylgir því þegar það fær nýja merkingu. En þetta breytist þegar eintalan hverfur nánast og orðmyndunarlega séð er ekkert því til fyrirstöðu að umhleypingar geti verið kvenkynsorð, eins og samanburðurinn við tilhleypingar sýnir. Mér finnst einboðið að kvenkynið verði talið rétt, ekki síður en karlkynið.