Kennari, kennslukona og kennslumaður

Í nýju innleggi í „Málspjalli“ segir: „Orðið kennslumaður virðist orðið útbreitt hjá Sarpi, aldrei heyrt það áður.“ En þótt kennslumaður hljómi vissulega ókunnuglega er það ekki nýtt. Elsta dæmi um það er úr ritinu Verus Christianismus, Edur Sannur Christenndomur eftir Johann Arndt sem kom út 1731-1732: „Kennslumaður hófseminnar.“ Í Ferðabók Tómasar Sæmundssonar frá fjórða áratug nítjándu aldar segir: „að eg fyrra part dags gekk að heyra háskólans kennslumenn.“ Í Sund-reglum Prófessors Nachtegalls sem Jónas Hallgrímsson þýddi og Fjölnismenn gáfu út 1836 er orðið kennslumaður (og einnig sundkennslumaður) ævinlega notað um sundkennarann, e.t.v. til að fá betur fram andstæðuna sundmaður og kennslumaður.

Með innlegginu fylgdi skjámynd úr Sarpi sem er sameiginlegur gagnagrunnur ýmissa íslenskra safna en ef þar er leitað að orðum sem tengjast kennslu koma upp margar færslur sem merktar eru „Kennari, kennslukona, kennslumaður“ og ef leitað er að orðinu kennslumaður sérstaklega koma upp 1590 niðurstöður. Það er ljóst að kennslumaður er þarna notað í merkingunni 'karlkyns kennari'. Væntanlega hefur þótt nauðsynlegt að geta merkt kennara eftir kyni og orðið kennari dugir þá ekki því að það getur vísað til beggja kynja, en hvers vegna kennslumaður er notað fremur en kennslukarl eða karlkennari (sem hefur verið notað) veit ég ekki. En í framhaldi af þessu má skoða merkingu orðsins kennari og breytingar sem hafa orðið á merkingu þess.

Orðið kennari kemur fyrir í fornu máli en orðið kennslukona kemur fyrst fyrir í Ísafold 1877 þar sem segir: „það voru mest megnis kennarar (og kennslukonur).“ Í Framfara 1878 segir: „kennarar og kennslukonur eru samtals 800.“ Í Andvara 1881 segir: „1878 voru þeir þegar orðnir 25 að tölu með alls 80 kennurum (47 föstum, 29 aukakennurum og 4 kennslukonum).“ Í Ísafold 1881 segir: „2 svefnlopt og herbergi, annað fyrir kennarana, en hitt fyrir kennslukonu.“ Í Norðanfara 1882 segir: „Ef menn gjöra ráð fyrir […] 2 kennurum, 1 kennslukonu.“ Í Fróða 1882 segir: „Þar sje 2 launaðir kennarar, með 1600 og 800 kr. árlega auk kennslukonu, sem hafi 500 kr. í árslaun.“ Í Þjóðólfi 1885 segir: „Kennari eða kennslukona sú, er þetta kennir.“

Í fornu máli er kennari eingöngu notað um karlmenn en af því er ekki hægt að draga þá ályktun að ekki hefði verið hægt að nota það um konur. Það er hins vegar ljóst af dæmunum hér að framan og fjölmörgum öðrum að á seinni hluta nítjándu aldar vísar orðið eingöngu til karla – konur sem fást við kennslu eru ævinlega nefndar kennslukonur. Þetta virðist þó fara að breytast undir aldamótin – „hún er kennari“ segir í Dagskrá 1899. Orðið kennslukona hefur þó verið talsvert notað alla tíð og er enn. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er kennari skýrt 'sá eða sú sem kennir nemendum í skóla eða á námskeiði' en í Íslenskri orðabók er orðið skýrt 'maður sem kennir, starfar að uppfræðingu, kennslu' – og þá er spurning hvernig fólk vill skilja orðið maður.

Ekki er þó alltaf gott að segja hvort kennslukona er notað sem þrenging eða nánari skilgreining á kennari eða í andstæðri merkingu við það orð eins og var í upphafi. Spurningin er hvort ímynd kennara sé kona í huga málnotenda núorðið þótt orðið sé karlkyns – í grein Erlu Elíasdóttur Völudóttur um kynjað mál í 19. júní 2019 segir: „Kennarar eru dæmi um stétt sem áður var skipuð körlum að meirihluta og var talað um kennara og kennslukonur til aðgreiningar, þótt hlutföllin séu jafnari í dag.“ Í grein Guðrúnar Kvaran um heiti karla og kvenna í Íslensku máli 1994 segir: „Benda má á að stundum kemur fram blæbrigðamunur í merkingu, t.d. í orðunum […] kennari og kennslukona.“ Ekki er þó nefnt hver þessi blæbrigðamunur sé.

Í grein í Vísi 2014 segir: „ég er kennslukona. Tæknilega er ég víst kennari en mér finnst kennslukona skemmtilegra orð.“ Það er ljóst að viðhorf fólks, einkum kvenna, til orðanna kennari og kennslukona og merkingar þeirra eru dálítið misjöfn  – sumar konur leggja áherslu á að þær séu kennarar og finnst kennslukona asnalegt orð eða móðgun en aðrar kosta kapps um að nota orðið kennslukona. Þetta minnir dálítið á mismunandi viðhorf kvenna til orðsins maður seint á síðustu öld þar sem ýmist var lögð áhersla á að konur væru (líka) menn eða á sérstöðu kvenna gagnvart körlum. En ef þarf að nota starfsheiti sem vísar eingöngu til karlmanna sem fást við kennslu fyndist mér heppilegra að nota kennslukarl en kennslumaður.