Að staðreyndaprófa fréttir – eða sannreyna þær

Nú á tímum falsfrétta, upplýsingaóreiðu og gervigreindarspuna verður sífellt mikilvægara að kanna hvort það sem er birt á ýmsum miðlum sé sannleikanum samkvæmt eða einhvers konar rangfærslur, jafnvel hreinn uppspuni. Á ensku eru sögnin fact-check og nafnorðið fact-checking notuð um slíka könnun og hafa stundum verið þýdd lið fyrir lið á íslensku – staðreyndaprófa og staðreyndaprófun. Í frétt á vef Ríkisútvarpsins í dag segir t.d.: „Margir fjölmiðlar hafa farið yfir ræðu Trumps og staðreyndaprófað hana.“ Hvorugt orðið er í orðabókum þótt sögnin sé eitthvað notuð en nafnorðið er mjög sjaldgæft – í pistli á Facebook-síðunni „Vísindi í íslenskum fjölmiðlum“ í desember sl. segir þó: „Og enginn internetaðgangur. Engin staðreyndaprófun.“

Elsta dæmi sem ég finn um sögnina er á Twitter 2012: „Þarf þjónustu sem fer yfir og staðreyndaprófar fréttir?“ Á Twitter 2017 segir: „Af hverju trúir fólk öllu á internetinu 364 daga á ári, en einu sinni á ári er allt véfengt og staðreyndaprófað?“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „hefðu fréttamennirnir haft fyrir því að rannsaka málið með því að staðreyndaprófa fullyrðingar eða afla auðfáanlegra upplýsinga hjá viðkomandi aðilum hefðu þeir getað séð sóma sinn í að forðast að fara með allt þetta fleipur.“ Á mbl.is 2020 segir: „Facebook hefur legið undir gagnrýni fyrir að neita að staðreyndaprófa pólitískar auglýsingar.“ Í DV 2025 segir: „Svarthöfði er skeptískur að eðlisfari og ákvað að gera tilraun til að staðreyndaprófa yfirlýsingar Hildar.“

Sögnin staðreyndaprófa er fleirsamsett, úr samsetta nafnorðinu stað-reynd og sögninni prófa. Þótt slík samsetning brjóti ekki í bága við íslenskar orðmyndunarreglur eru fleirsamsettar sagnir fáar í málinu, frekar stirðar og fara oft ekki sérlega vel. En við höfum reyndar í málinu sagnirnar sannreyna, sannprófa og staðreyna sem ég sé ekki betur en nái merkingunni sem um er að ræða fullkomlega. Þær eru (nokkurn veginn) samheiti – skýrðar 'láta reyna á (e-ð) af eigin raun, sannprófa (e-ð)', 'láta reyna á hvort e-ð stenst' og 'staðfesta vissu (um e-ð)' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Í stað nafnorðsins staðreyndaprófun má þá nota annaðhvort sannreynsla, sannprófun eða staðreynsla – öll orðin eru til í málinu. Það er óþarfi að elta enskuna í blindni.