Eldi, evldi, elvdi

Í dag var spurt í „Málspjalli“ hvernig fólk bæri fram þátíð sagnarinnar efla, eins og í þetta efldi sjálfstraust hjá honum. Þetta er áhugaverð spurning en henni er ekki auðsvarað og erfitt að skýra þetta út án vísunar í meiri hljóðfræðiþekkingu en venjulegir málnotendur hafa – en ég ætla samt að reyna. Í umræðum um þetta nefndi fólk einkum þrenns konar framburð – evldi, elvdi og eldi. Hér er rétt að benda á að þótt f standi fyrir lokhljóðið b í klasanum fl, eins og í nafnhættinum efla sem er borinn fram ebla, gegnir öðru máli þegar þriðja samhljóðið, d, bætist við – það er útilokað að segja *ebldi. Ef bókstafurinn f á sér einhvern fulltrúa í framburði myndarinnar efldi á annað borð er það hvorki b né f heldur raddaða tannvaramælta hljóðið v.

Klasar með þremur samhljóðum eða fleiri eru erfiðir í framburði og hafa mikla tilhneigingu til að einfaldast, oftast með því að eitthvert hljóð fellur brott – í þriggja samhljóða klösum venjulega miðhljóðið, eins og í margt sem er ævinlega borið fram mart án nokkurs g-hljóðs. Stundum felst einföldunin líka í því að eitt hljóð klasans (eða fleiri) samlagast öðru sem þá lengist, eins og í eignarfallinu vatns sem er langoftast borið fram vass í daglegu tali. Hegðun þessara einfaldana er mjög fjölbreytt – sumar eru skyldubundnar eins og margt > mart, aðrar ekki eins og einföldunin í vatns þar sem hægt er að bera alla samhljóðana fram í formlegu tali. Þetta fer sem sé oft eftir málsniði, talhraða o.fl. og er auk þess misjafnt eftir klösum.

En þótt hljóð falli brott úr klasa skilur það stundum eftir sig ummerki á öðrum hljóðum klasans. Í myndinni vængs, eignarfalli af vængur, er ekki borið fram neitt g í venjulegum framburði – miðhljóð klasans fellur sem sé brott. Við skynjum samt greinilega g-hljóð í vængs og þau sem ekki hafa lært hljóðfræði eru oft handviss um að þar sé g. En það er skynvilla. Það sem við skynjum sem g eru þau áhrif sem g-ið hefur á nefhljóðið á undan, n – það breytir myndunarstað þess, þannig að hann verður svipaður og myndunarstaður g-hljóðsins. Þess vegna heyrum við skýran mun á eignarfallinu vængs og svo væns sem er eignarfall karlkyns af lýsingarorðinu vænn. Í hvorugu orðinu er nokkurt g, en munurinn felst í myndunarstað nefhljóðsins.

Oftast koma áhrif brottfallshljóðsins fram á hljóðinu á undan því, eins og í vængs, en í stöku tilvikum geta þau komið fram á eftirfarandi hljóði eins og í þátíðinni rigndi, af rigna. Í klasanum -gnd- er það aldrei þessu vant ekki miðhljóðið sem fellur brott heldur upphafshljóðið, g-ið, og það virðist skilja eftir sig svipuð spor í n-inu sem kemur á eftir og það gerir í n sem kemur á undan eins og í vængs. Klasinn -gnd- í rigndi er því borinn eins fram og klasinn -ngd- í t.d. hringdi. Þetta er ástæðan fyrir því að ringdi í stað rigndi er mjög algeng stafsetningarvilla – þetta hljómar eins, en vegna þess að uppgómmælta nefnhljóðið þarna er margfalt oftar fulltrúi fyrir sambandið ng en gn hafa málnotendur tilhneigingu til að skrifa ringdi.

Þá erum við loksins komin að upphafsspurningunni, um framburðinn á efldi. Þar er þriggja samhljóða klasinn -fld- og þar getur upphafshljóðið f fallið algerlega brott án þess að skilja eftir sig spor þannig að framburðurinn verði eldi, eins og í nafnorðinu eldi (t.d. fiskeldi). En oftast eimir þó eitthvað eftir af f-inu – eða réttara sagt v-inu því að f stendur þarna fyrir raddað hljóð, en óljóst er hvar það kemur fram – eins og áður segir var bæði evldi og elvdi nefnt sem minnir á rigndi og ringdi hér að framan. Við höfum líka klasann -lfd- eins og í skelfdur og skelfdist og hann fellur alveg saman við -fld- í framburði, rétt eins og -ngd- og -gnd- falla saman. Það er ljóst að málnotendur heyra þarna einhvern v-keim, en átta sig ekki á því hvar hann kemur fram.

Í klösunum -lgd- eins og í fylgdi og -gld- eins og í sigldi verður sams konar samfall – þar fellur g brott ýmist á eftir eða undan l en skilur eftir sig ummerki á l-inu sem nálgast myndunarstað gómfilluhljóðsins g og verður það sem er kallað „gómfillulitað“. En myndunarstað l-hljóðsins verður ekki auðveldlega breytt í átt til v til að bæta upp fyrir brottfall þess. Þess í stað virðast „leifar“ v, sem er (tann)varamælt önghljóð, koma fram í dálítilli nálgun efri og neðri varar – eins og reyndar var nefnt í umræðum í „Málspjalli“. Sú nálgun verður samtímis myndun l-hljóðsins, en vegna þess að við erum ekki vön því að tvö hljóð séu mynduð samtímis heldur hvort á eftir öðru skynjum við þetta ekki sem samtímis myndun heldur ýmist sem vl eða lv.