Sjóðblautur

Áðan var spurt í „Málspjalli“ um orðið sjóðblautur sem fyrirspyrjandi sagði notað í fjölskyldu sinni en virtist fáum kunnugt. Þetta orð er ekki að finna í neinum orðabókum og ég finn aðeins eitt dæmi um það á netinu – úr kynningu á þætti í hlaðvarpinu „Trivíaleikarnir“ þar sem segir: „Í sjóðblautt stúdíóið mættu Arnór Steinn, Jón Hlífar, Kristján og Ingi.“ Mér finnst ég þó kannast við orðið, t.d. í setningum eins og það var sjóðblautt á í morgun, og í umræðum um þetta töldu fleiri sig þekkja orðið þótt öðrum fyndist líklegt að átt væri við orðið sjóblautur sem vissulega er til og algengt enda mjög gagnsætt. Það má líka búast við því að önghljóð eins og ð  verði oft mjög veikt í framburði inni í orði þannig að munur á sjóblautt og sjóðblautt er lítill.

En þótt sjóðblautur kunni vissulega í einhverjum tilvikum að vera misheyrn eða misskilningur fyrir sjóblautur þá er sjóðblautur ekkert fráleitt orð því að sjóð- er stundum notað sem áhersluforliður, leiddur af sögninni sjóða, eins og fram kemur í Íslenskri orðsifjabók. Orðið sjóðillur er flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og sjóðfróður er í Íslensku orðaneti en í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er auk þess að finna orðin sjóðdrukkinn, sjóðfullur, sjóðkvikur, sjóðmildur, sjóðnæmur, sjóðvitlaus og sjóðvondur. Þar að auki eru svo orð þar sem færa má rök fyrir því að sjóð- sé ekki bara notað til áherslu heldur hafi einnig að einhverju leyti bókstaflega merkingu – orð eins og sjóðbullandi, sjóðglóandi, sjóðheitur, sjóðvellandi og fleiri.

Þótt lítill vafi sé á að sjóð- sé áhersluforliður í flestum áðurnefndra orða og kominn af sögninni sjóða hafa orðin sjóðfróður og sjóðnæmur nokkra sérstöðu. Þau eiga sér bæði hliðarmyndir án ð – sjófróður og sjónæmur. Merking þeirra mynda virðist vera sú sama og í myndunum með ð, en hugrenningatengslin eru e.t.v. önnur. Orðið fræðasjór er til í merkingunni 'fróðleiksmaður', sem og sambandið hafsjór af fróðleik, og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjófróður við það – og hugsanlega einnig sjónæmur vegna merkingarskyldleika. En orðið fræðasjóður er líka til í sömu merkingu og ekki ólíklegt að málnotendur tengi sjóðfróður – og hugsanlega einnig sjóðnæmur – við það. Eftir sem áður hefur sjóð- greinileg áhersluhlutverk í þessum orðum.

Það er vissulega líka hægt að halda því fram að sjóð- hafi að einhverju leyti bókstaflega (en þó yfirfærða) merkingu, auk áherslumerkingarinnar, í orðunum sjóðillur og sjóðvondur – það er talað um að það sjóði á einhverjum af reiði og reiðin sjóði (niðri) í einhverjum. En í orðum eins og sjóðdrukkinn, sjóðkvikur, sjóðmildur og sjóðvitlaus virðist sjóð- eingöngu hafa áhersluhlutverk. Þar að auki er lýsingarhátturinn sjóðandi oft notaður til áherslu, einkum með sömu lýsingarorðum og sjóð- en einnig stundum með öðrum (sjóðandi hræddur, sjóðandi áhyggjufullur, sjóðandi sætur, sjóðandi viljugur o.fl.) Það verður því ekki séð að neitt sé því til fyrirstöðu að nota það með áherslumerkingu í samsetningunni sjóðblautur.