Umr

Ég var að lesa Sjálfstætt fólk og rakst þar á setninguna „ekki örgrannt um, að annað veifið bærist frá þessu vesala líkamskríli ofur veikt mjæmt eða umr“. Ég kannaðist ekki við orðið umr enda er það sárasjaldgæft, en það er svo sem auðskilið í þessu samhengi. En út frá þessu fór ég að velta fyrir mér orðum af þessu tagi, þ.e. orðum sem enda á samhljóði + r. Slík orð voru mjög algeng í fornu máli eins og flestum er kunnugt – nafnorð eins og maðr, hestr, akr, lýsingarorð eins og góðr, fagr, ljótr o.fl. En á fjórtándu öld var skotið inn u á milli samhljóðs og r í enda orðs, og því höfum við nú myndirnar maður, hestur, akur, góður, fagur, ljótur o.s.frv. Því mætti búast við að orðið umr væri ekki til, heldur *umur, en sú mynd er ekki til svo að ég viti.

Þrátt fyrir þetta innskot eru nefnilega til fáein orð í málinu sem enda á samhljóði + r þótt tilvist sumra þeirra sé e.t.v. umdeilanleg. Þau orð af þessu tagi sem ég hef fundið heimildir um eru amr, bogr, flögr, glamr, hamr, klifr, kumr, pukr, sífr, snupr, sötr – og svo umr. Allt eru þetta nafnorð í hvorugkyni og öll mjög sjaldgæf – aðeins þrjú þeirra, bogr, klifr og kumr, eru flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók en í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru dæmi um þau öll nema pukr, snupr og sötr. Í málinu eru til sagnir sem eru samhljóma þessum orðum nema þær enda allar á -a – amra, bogra, flögra, glamra, hamra, klifra, kumra, pukra, sífra, snupra, sötra, umra. Augljóst er að nafnorðin eru mynduð af þessum sögnum með því að fella brott -a.

Áðurnefnt u-innskot var breyting sem var marga áratugi að ganga yfir, væntanlega eitthvað á aðra öld. En þótt yfirleitt sé gert ráð fyrir því að hún hafi tekið til allra orða sem enduðu á samhljóði + r eru ýmis dæmi um að einstök orð sleppi fram hjá slíkum altækum breytingum. Dæmi um þetta er þegar myndirnar spyrja og kyrr eru bornar fram spurja og kjur(r). Bókstafurinn y stóð áður fyrir sérstakt hljóð, annað en i, en ekki var langt á milli þessara hljóða og þau runnu síðan saman. Útkoman varð yfirleitt i, þ.e. sama hljóð og i hafði staðið fyrir, en í fáeinum tilvikum rann y ekki saman við i heldur við u sem var einnig líkt hljóð en á annan hátt. Ekki er útilokað að einhver þeirra orða sem hér um ræðir falli undir þetta.

En einnig er hugsanlegt að sú tilhneiging sem olli breytingunni hverfi úr málinu þegar breytingin er gengin yfir, þannig að orð sem koma seinna inn í málið verði ekki fyrir áhrifum. Dæmi um þetta er þegar langt ll breyttist í dl, eins og í hella, pallur o.fl. – sú breyting verður ekki í yngri tökuorðum eins og ball, trilla, halló o.s.frv. Annað dæmi er að sambandið vá breyttist í vo í öllum orðum þar sem það kom fyrir – váru > voru, svá > svo o.s.frv. En á seinni árum hafa ýmis orð með vá verið tekin upp í málinu, svo sem vá, vátrygging, kvár o.fl. – tilhneiging til umræddrar breytingar er löngu horfin. Það er trúlegt að flest þeirra orða sem hér eru nefnd hafi komið til eftir daga u-innskotsins og það skýri að þau skulu geta verið til.

En eftir sem áður eru samhljóðasambönd sem enda á -r í enda orðs óþjál í framburði og því tilheiging til að forðast þau. Af flestum áðurnefndra orða hafa því orðið til hliðarmyndir þar sem u hefur verið skotið inn – amur, bogur, flögur, glamur, klifur, kumur, pukur, sífur, sötur, en ég hef ekki fundið dæmi um *hamur, *snupur, *umur. Hins vegar reynir nær eingöngu á þetta í nefnifalli og þolfalli eintölu án greinis, vegna þess að í öðrum myndum bætist við ending og -r stendur þá ekki síðast. Myndin (í) pukri getur t.d. bæði verið af pukr og pukur því að sérhljóð í öðru atkvæði fellur brott ef endingin hefst á sérhljóði. Reyndar kemur munur líka fram í eignarfalli sem ætti að vera *pukrs af pukr en slíkar myndir virðast aldrei koma fyrir.