Að selja landið

Í viðtali í „Speglinum“ í Ríkisútvarpinu í gær þar sem rætt var um hugsanlegar aðildarviðræður Íslendinga við Evrópusambandið sagði forsætisráðherra: „Ég mun selja landið fokdýrt.“ Þetta orðalag hefur vakið mikla athygli og orðið ýmsum tilefni til hneykslunar. Það væri skiljanlegt ef merkingin hefði verið bókstafleg, eins og hún var í skilaboðunum sem Arnas Arnæus bað Jón Hreggviðsson fyrir til Íslands: „Þú getur sagt þeim frá mér að Ísland hafi ekki verið selt; ekki í þetta sinn.“ En augljóst var að forsætisráðherra notaði þetta orðalag ekki í bókstaflegri merkingu, enda er það vitanlega alþekkt að nota sambandið selja sig dýrt sem líkingu og þannig hefur hefur það verið mjög mikið notað, einkum í íþróttafréttum, í meira en sjötíu ár.

Þetta er augljóst af lýsingu sambandsins í Íslensku orðaneti þar sem m.a. eftirtalin orðasambönd eru tilgreind sem grannheiti („merkingarlega náskyldar flettur“) þess: leggja allt í sölurnar, berjast eins og ljón, láta hart mæta hörðu, leggja hart að sér, láta einskis ófreistað, gefa allt í leikinn. Í Þjóðviljanum 1952 segir: „Akranesi nægir því jafntefli við KR, og má því gera ráð fyrir að KR selji sig dýrt til að ná sigri.“ Í Morgunblaðinu 1958 segir: „Mikill hugur er í íslenzka liðinu, sem er ákveðið í að selja sig dýrt.“ Í Tímanum 1972 segir: „Það kom snemma í ljós í leiknum, að Borgnesingar ætluðu að selja sig dýrt.“ Í Dagfara 2002 segir: „Alþýðubandalagsmenn […] voru reiðubúnir að selja sig dýrt í hermálinu.“

En sambandið er líka notað í merkingunni 'fá mikið fyrir sinn snúð'. Í Morgunblaðinu 2000 segir: „Stefán gaf kost á stuðningi sínum en seldi sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2007 segir: „Hins vegar heldur Steingrímur öllum dyrum opnum og minnisstæð er yfirlýsing hans um að „selja sig dýrt“ varðandi stóriðjustoppið.“ Í DV 2010 segir: „Sigmundur Davíð mun að öllum líkindum selja sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2010 segir: „Jón Gnarr ku selja sig dýrt.“ Í Morgunblaðinu 2018 segir: „Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, sagði í gær að Viðreisn myndi „selja sig dýrt“.“ Sambandið selja sig ódýrt kemur líka fyrir – í Alþýðublaðinu 1981 segir: „Hann bjargaði virkjunarfrumvarpi Hjörleifs fyrir horn, en seldi sig ódýrt.“

Áðurnefnda líkingu forsætisráðherra er því í raun hægt að skilja á tvo vegu – annars vegar að hún muni heyja harða baráttu fyrir hagsmunum Íslands í aðildarviðræðum, og hins vegar að hún muni sjá til þess að Ísland fái mikið út úr samningunum. Þetta tvennt getur vitaskuld ágætlega farið saman og skiptir í raun ekki máli í hvorri merkingunni líkingin var notuð – eða hvora merkinguna hlustendur lögðu í hana. Einhverjum getur auðvitað fundist þessi líking ósmekkleg og það er tilgangslaust að deila um smekk, en það sem skiptir máli er að í þessu samhengi er augljóslega um að ræða líkingu sem er alþekkt og hefur ekkert með sölu Íslands að gera í bókstaflegri merkingu. Gagnrýni sem byggist á bókstaflegum skilningi missir því marks.