Vilja þau verða forstjórar – eða forstjóri?

Ég hef alltaf dálítið gaman af setningum sem eiginlega er ekki hægt að orða þannig að þær verði fullkomlega eðlilegar bæði málfræðilega og merkingarlega. Eitt slíkt dæmi sá ég í fyrirsögn á mbl.is áðan: „Tíu vilja verða tónlistarstjórar Óperunnar.“ Þetta er auðvitað málfræðilega rétt setning – frumlagið er fleirtala, tíu, og sögnin þar af leiðandi líka, vilja. Sagnfylling með sögninni verða samræmist frumlaginu yfirleitt í tölu, enda stendur sagnfyllingin tónlistarstjórar Óperunnar þarna í fleirtölu. En merkingarlega er setningin einkennileg vegna þess að það á aðeins að ráða einn tónlistarstjóra. Hver um sig af umsækjendum vill vissulega verða tónlistarstjóri, en þýðir það að þeir vilji allir verða tónlistarstjórar? Er hægt að segja þetta svona?

En það er samt ekki svo að sagnfyllingin sé alltaf höfð í fleirtölu í hliðstæðum dæmum. Í fyrirsögn í Vísi í fyrrasumar stóð: „Þessi vilja verða safnstjóri Listasafns Reykjavíkur.“ Þetta er merkingarlega eðlilegt vegna þess að aðeins er um að ræða eitt starf safnstjóra, en málfræðilega hljómar þetta undarlega vegna þess að sagnfyllingin safnstjóri Listasafns Reykjavíkur er í eintölu þótt frumlagið þessi og sögnin vilja séu í fleirtölu. Þegar að er gáð kemur í ljós að það er alveg sitt á hvað í fjölmiðlum hvort sagnfyllingin er höfð í eintölu eða fleirtölu í fyrirsögnum af þessu tagi, jafnvel í algerlega hliðstæðum setningum. Á mbl.is 2011 segir t.d. „Sjö vilja verða formenn VR“ en á vef Ríkisútvarpsins 2025 segir „Fjögur vilja verða formaður VR.“

Í Tímanum 1972 segir: „Fimm vilja verða verðlagsstjórar.“ Í Alþýðublaðinu 1976 segir: „Fimm vilja verða forstjórar.“ Í Morgunblaðinu 1976 segir: „Níu vilja verða forstjórar.“ Í Vísi 1977 segir: „Þrír vilja verða formenn S.U.S.“ Í DV 1983 segir: „Sjö vilja verða skólameistarar.“ Í NT 1984 segir: „Sjö vilja verða útvarpsstjórar!“ Í DV 2014 segir: „Alþingismenn, aðstoðarmenn og fréttamenn vilja verða framkvæmdastjórar RÚV.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Tveir vilja verða forsetar ÍSÍ.“ Í Fréttatímanum 2013 segir: „Þrír vilja verða mannréttindadómarar.“ Í Vísi 1977 segir: „Fjórir vilja verða prófessorar í verkfræði.“ Í Austurglugganum 2005 segir: „Fjórir vilja verða dómarar.“ Í Víkurfréttum 2001 segir: „Fimm vilja verða forstöðumenn.“

Í DV 1983 segir: „Fjórir vilja verða forseti IHF.“ Í Víkurfréttum 2017 segir: „Fjórir vilja verða skólastjóri í Grindavík.“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Fimm vilja verða landlæknir.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2022 segir: „Vilja verða formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga.“.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2023 segir: „Tuttugu vilja verða rektor LHÍ.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2019 segir: „Þrettán vilja verða sveitarstjóri Súðavíkurhrepps.“ Í blaðinu 2007 segir: „Fjórir vilja verða borgarritari.“ Í DV 2020 segir: „Þessi vilja verða forstjóri Ríkiskaupa.“ Í Vísi 2025 segir: „Að minnsta kosti fimm vilja verða rektor Háskóla Íslands.“ Í Fréttablaðinu 2012 segir: „Tvö vilja verða biskup á Hólum.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Fjögur vilja verða umboðsmaður.“

Þetta er bara brot af fyrirsögnum af þessu tagi sem ég fann á tímarit.is, í Risamálheildinni og í leit á netinu. Dæmi um fleirtöluna eru eldri, og fleirtala er notuð í nær öllum dæmum fram um aldamót. Eftir aldamót eru eintala og fleirtala hins vegar notaðar nokkuð jöfnum höndum að því er virðist þótt sennilega sé þetta eitthvað misjafnt eftir starfsheitinu sem um er að ræða, en dæmin eru ekki nógu mörg til að hægt sé að fullyrða nokkuð um það. Þessa breytingu má túlka svo að merkingin sé farin að ráða meiru á kostnað málfræðinnar og þótt kannski sé ekki ástæða til að leggja mikið upp úr því eru svo sem fleiri dæmi um þróun í þá átt í málinu. Hvað sem því líður er ekki hægt að segja að önnur talan sé réttari en hin í setningum af þessu tagi.