Að ganga erinda sinna

Í „Málvöndunarþættinum“ var nýlega vakin athygli á setningu í frétt á vefnum Austurfrétt þar sem stóð: „Egilsstaðir er þungamiðja þjónustusóknar íbúa Austurlands en um 40% allra íbúa ganga erinda sinna þar í bæ.“ Um þetta var sagt: „Þetta hlýtur að valda miklu álagi á fráveitukerfi bæjarins!“ Augljóst er að með því er vísað til þeirrar merkingar sambandsins ganga erinda sinna sem gefin er í Íslenskri orðabók – 'hægja sér'. Sambandið kemur fyrir í þessari merkingu þegar í fornu máli í myndinni ganga ørenda sinna, sem og í myndinni ganga ørna sinna en örna er önnur (samandregin) mynd eignarfalls fleirtölu af ørendi. Reyndar hefur umræddri frétt verið breytt og þar segir nú „en um 40% allra íbúa reka erindi sín þar í bæ“.

Stundum hefur verið amast við rangri notkun sambandsins ganga erinda sinna, svo sem í Einingu 1953 þar sem haft er eftir Magnúsi Finnbogasyni menntaskólakennara: „Ekki: ganga erinda einhvers – heldur: reka erindi einhvers. Menn geta aðeins gengið erinda sinna, ekki annarra.“ Til þessa vísar Jón G. Friðjónsson í „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu 2004 og segir: „notkun orðasambandsins ?ganga erinda e-s (annarra, stórveldis, tiltekins fyrirtækis …) er nýmæli frá miðri 20. öld sem styðst ekki við málvenju. Hér er augljóslega um það að ræða að menn rugla saman tveimur orðasamböndum, ganga erinda/örna sinna og reka erindi e-s. Ruglingur þessi er afkáralegur þar sem merking orðasambandanna tveggja er gjörólík.“

Það er þó ekki rétt að um sé að ræða „nýmæli frá miðri 20. öld“ heldur finnast dæmi um það í fornu máli að ganga erinda einhvers sé haft í sömu merkingu og reka erindi einhvers. Í Rémundar sögu keisarasonar segir t.d.: „Þú skalt ganga minna erenda á erkibiskups garð.“ Ýmis eldri dæmi er líka að finna á tímarit.is. Í Tímanum 1872 segir: „börnum og jafnvel fullorðnum mönnum er lífshætta búin að ganga erinda sinna hjer um strætin.“ Í Ísafold 1911 segir: „sá, er hjálpað hefði danska valdinu, til að traðka þingræðinu […] og ganga erinda þess hér á landi.“ Í Lögréttu 1911 segir: „Unglingur óskast yfir veturinn til að ganga erinda í bæinn.“ Í Vestra 1917 segir: „Vandaðir menn eiga ekki að ganga erinda óhlutvandra manna.“

Hitt er rétt að með eignarfornafni, ganga erinda sinna, hafði sambandið eingöngu merkinguna 'hægja sér' í fornu máli, og fram eftir tuttugustu öld er það líka venjuleg merking þess þótt einstöku dæmi finnist um annað, eins og dæmið úr Tímanum 1872 sem hér var tilfært. En þegar nálgast miðja öldina fer önnur merking að koma fram og verður smátt og smátt algengari þegar líður á. Í Alþýðublaðinu 1939 segir: „Hætti að aka fullfrískum mönnum, sem vel geta gengið erinda sinna um bæinn.“ Í Tímanum 1949 segir: „Þeir hafa haft stærsta stjórnmála flokk landsins, Sjálfstæðisflokkinn, alveg á valdi sínu og ekki beitt honum til annars en að ganga erinda sinna.“ Í Morgunblaðinu 1951 segir: „En máske láta Rússar hann ganga erinda sinna.“

Sambandið ganga erinda sinna er skrauthvörf, upprunnið á þeim tíma þegar fólk gekk afsíðis til að sinna þessari athöfn, en með tilkomu inniklósetta verður merkingin í sögninni ganga fjarlægari og gagnsæi sambandsins minna, enda er merking þess fjarri venjulegri merkingu nafnorðsins erindi. Sambandið ganga örna sinna heldur hins vegar sinni merkingu vegna þess að örna kemur hvergi annars staðar fyrir. Breytt notkun endurspeglast í Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem erindi er skýrt 'málaleitan, tilmæli, skrifleg eða munnleg, málarekstur' og þar undir er m.a. sambandið ganga erinda <yfirvaldanna>. Sambandið ganga erinda sinna er hins vegar ekki tilfært sérstaklega og merkingin 'hægja sér' kemur hvergi fram.

Dæmum um eldri merkinguna í ganga erinda sinna hefur farið ört fækkandi síðan um miðja síðustu öld og hún er nánast horfin í textum frá þessari öld í Risamálheildinni þótt fyrir komi að minnt sé á hana eins og í molanum „Málið“ í Morgunblaðinu 2012: „Erindi er „verkefni sem e-r annast fyrir sjálfan sig eða aðra“. Talað er um að reka erindi og það getur maður gert bæði fyrir sig og aðra. Að ganga erinda sinna þýddi svo að hægja sér. Í þessu ljósi er spurning hvað felst í því að „ganga erinda útlendinga“. Það er enginn vafi á því að sambandið ganga erinda sinna hefur merkinguna 'sinna erindum sínum' í huga meginþorra málnotenda, a.m.k. þeirra yngri, en vissulega býður það upp á útúrsnúning eins og dæmin sanna.