Verðlaunaðasta myndin

Í gær var spurt í „Málspjalli“ hvort ætti fremur að segja verðlaunaðasta eða mest verðlaunaða (t.d. myndin). Í Málfarsbankanum segir: „Ekki tíðkast að stigbreyta orðið launaður (lýsingarháttur þátíðar) frekar en samsetningar á borð við: hálaunaður, oflaunaður, ólaunaður, verðlaunaður.“ Það má þó finna hátt í fimm hundruð dæmi um stigbreytingu þessara orða og fleiri samsetninga af -launaður í Risamálheildinni og töluvert einnig á tímarit.is þannig að ljóst er að stigbreyting þeirra „tíðkast“ að einhverju marki. Mér þykir líklegt að orðalagið „ekki tíðkast“ í Málfarsbankanum sé valið til að komast hjá því að segja berum orðum að stigbreyting þessara orða þyki óæskileg. En hvað er á móti því að stigbreyta þessi orð?

Í Málfarsbankanum er launaður sagt vera lýsingarháttur þátíðar en eins og títt er um þá mynd hefur orðið oft setningafræðilega stöðu lýsingarorðs og þannig er það flokkað bæði í Íslenskri nútímamálsorðabók og Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls þar sem miðstig þess og efsta stig eru gefin, en nefnt í athugasemd að í Málfarsbankanum sé ekki mælt með stigbeygingu á orðinu. Efri stig samsetninga með -launaður eru ekki gefin í Beygingarlýsingunni, nema  efsta stig undir vellaunaður – og svo hæstlaunaður og lægstlaunaður, þar sem fylgir athugasemd: „Stigbreytingin er óþörf enda er fyrri hluti orðsins í efsta stigi.“ Ég hef áður rökstutt að ekki þurfi endilega að líta á myndina hæstlaunaðastur sem óeðlilega þrátt fyrir tvöfalt efsta stig.

Dæmi um efsta stig samsetninga með -launaður má þó rekja allt aftur á nítjándu öld. Í Norðlingi 1880 segir: „þingið hækkar svona rétt útí bláinn laun hálaunaðasta og ríkasta embættismanns landsins.“ Í ræðu á Alþingi 1911 segir: „hér er um margfalt meiri upphæð að ræða, sem einhver hálaunaðasti embættismaður landsins tekur í fullkomnu lagaleysi.“  Í Reykjavík 1912 segir: „En ég hefi heyrt hálaunaðasta manninn þar leggja harðast á móti að barnakennararnir fengju sæmilega borgun fyrir starf sitt.“ Í Alþýðublaðinu 1935 segir: „er stéttin hin láglaunaðasta af öllum opinberum starfsstéttum.“ Í Morgunblaðinu 1996 segir: „Því miður rís ekki konan undir þessu og er oflaunaðasta leikkonan í Vesturheimi um þessar mundir.“

Elsta dæmi sem ég finn um efsta stig af verðlaunaður er í Alþýðublaðinu 1984: „Alfa Romeo […] væri einn verðlaunaðasti bíll heimsins.“ Í Morgunblaðinu 1988 segir: „Þetta er ein verðlaunaðasta mynd Sovétmanna frá upphafi.“ Í Risamálheildinni er samtals 61 dæmi um efsta stigið verðlaunaðastur, en 54 um mest verðlaunaður – að auki eru sex dæmi um mest verðlaunaðastur. Það er því ljóst að stigbreyting lýsingarorðsins verðlaunaður með endingum er a.m.k. jafnalgeng og stigbreyting með (meira og) mest. Fyrir þau sem finnst dæmi eins og verðlaunaðasta myndin afkáraleg má það e.t.v. verða nokkur huggun að þetta eru a.m.k. ekki áhrif frá ensku – þar er sagt the most awarded film en alls ekki *the awardedest film.