Tvær buxur

Í Málfarsbankanum segir: „Fleirtalan […] einir (einar, ein), tvennir (tvennar, tvenn), þrennir, (þrennar, þrenn), fernir (fernar, fern), stendur með orðum sem aðeins eru til í fleirtölu.“ Það er samt vel þekkt að venjuleg töluorð (frumtölur) séu notuð í staðinn fyrir þessi lýsingarorð, sem stundum eru kölluð „fleirfaldstölur“, með fleirtöluorðum eins og buxur, dyr, tónleikar o.fl. Þetta má ráða af því að ástæða þykir til að minna á hefðbundna notkun þessara orða í Málfarsbankanum: „Orðið buxur er fleirtöluorð í kvenkyni. Hann seldi fernar buxur fyrir hádegi,“ „Orðið dyr er fleirtöluorð í kvenkyni. Einar, tvennar, þrennar, fernar dyr“, „Nafnorðið tónleikar er fleirtöluorð í karlkyni. Einir, tvennir, þrennir, fernir tónleikar“.

Á þessu hefur oft og lengi verið hamrað í fjölmiðlum. Í þættinum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 1994 sagði Jón Aðalsteinn Jónsson um „þrjú af þeim gleraugum“: „Ofangreint dæmi eru engu betra en sagt væri: Hann á þrjár buxur. Vonandi segir enginn svo og heldur sig við þrennar buxur enn um sinn. […] Minna má á no. tónleikar. Haldnir eru einir eða tvennir tónleikar. Því miður má heyra menn tala um tvo eða þrjá tónleika.“ Í Tímanum 1995 sagði Leó E. Löve: „Ég er viss um að fatasalar myndu til dæmis ekki auglýsa að menn gætu fengið þrjár buxur á verði tveggja. Fatasalar myndu að sjálfsögðu segja að þrennar buxur fengjust á verði tvennra.“ En það er langt síðan þetta fór að riðlast, og dæmi um það má finna allt frá nítjándu öld.

Í Nýrri sumargjöf 1860 segir: „það er aðalinngángurinn og hinar tvær dyr sínar hvoru megin, glugginn mikli yfir aðalinngánginum og fjórir aðrir yfir hinum fjórum minni dyrunum.“ Í Norðlingi 1878 segir: „Á henni eru þrjár dyr, og þær hæstar sem í miðjunni eru.“ Í Þjóðólfi 1894 segir: „á henni eru fjórar dyr.“ Í Morgunblaðinu 1934 segir: „Er gert ráð fyrir að hjer í Reykjavík verði haldnir tveir tónleikar.“ Í Vísi 1934 segir: „Af hinum þremur tónleikum hr. Földesy mun þessi síðasti hafa þótt skemtilegastur.“ Í Tímanum 1946 segir: „Hann mun halda hér fjóra tónleika.“ Í Þjóðviljanum 1938 segir: „stálu þar tvennum karlmannsfötum, sokkum og tveimur buxum.“ Í Morgunblaðinu 1981 segir: „Sumir okkar eru í fjórum buxum.“

Á tímarit.is eru tæp fjörutíu dæmi um tvær / þrjár / fjórar buxur, rúmlega hálft sjötta þúsund um tvær / þrjár / fjórar dyr, og rúmlega þúsund um tveir / þrír / fjórir tónleikar. Í Risamálheildinni eru tæp áttatíu dæmi um hliðstæða notkun frumtalna með buxur, rúm þúsund með dyr, og hálft sjötta hundrað með tónleikar. Þess ber þó að geta að meginhluti dæmanna um dyr er úr samböndunum tveggja / þriggja / fjög(ur)ra dyra bíll – ég hef reyndar bent á að það sé í fullkominni andstöðu við málhefð, og því í raun rangt mál, að tala um tvennra / þrennra / fernra dyra bíl. En jafnvel þótt litið væri fram hjá þessum dæmum er ljóst að það er algengt og hefur verið lengi að nota frumtölur í stað fleirfaldstalna með fleirtöluorðum.

Þótt orðin buxur, dyr og tónleikar séu vissulega fleirtala málfræðilega séð eru þau það ekki merkingarlega, í þeim skilningi að fleirtöluformið vísar ekki sjálfkrafa til fleiri en eins eintaks af því sem um er rætt. Þetta sést líka á því að þau eiga sér samheiti eða merkingarlegar hliðstæður sem eru í eintölu og taka með sér frumtölur – orð eins og pils, hurð og konsert. Það er því ekkert undarlegt – og alls ekki órökrétt – að málnotendur hafi tilhneigingu til að fara með þau eins og orð sem geta staðið í eintölu og nota frumtölur með þeim í stað fleirfaldstalna, enda ekki hægt að sjá að það geti valdið misskilningi. Vissulega er sú málnotkun andstæð þeirri málhefð sem ríkt hefur, en málhefð getur breyst – og gerir það kannski á endanum í þessu tilviki.