Tvennar skyrtur

Í Málfarsbankanum segir: „Fleirtalan […] einir (einar, ein), tvennir (tvennar, tvenn), þrennir, (þrennar, þrenn), fernir (fernar, fern), stendur með orðum sem aðeins eru til í fleirtölu.“ Við tölum um ein skæri, tvennar svalir, þrenn gleraugu og fernar dyr af því að orðin skæri, svalir, gleraugu og dyr eru (yfirleitt) ekki notuð í eintölu. En umrædd lýsingarorð, sem stundum eru kölluð „fleirfaldstölur“, eru líka notuð með orðum sem eru til í eintölu en vísa til hluta sem parast venjulega saman tveir og tveir og nýtast lítið einir sér. Þannig tölum við um eina sokka, tvenna vettlinga, þrenna skó og ferna hanska þótt orðin sokkur, vettlingur, skór og hanski séu til í eintölu – einn sokkur, tveir vettlingar, þrír skór og fjórir hanskar merkir annað.

Að auki eru fleirfaldstölur hafðar með fleirtöluorðinu föt og samsetningum af því – tvenn náttföt, þrenn jakkaföt o.s.frv. Sama gildir um fleirtöluorðið buxur – „Upphafleg merking er líklega 'skálmaflík' og ástæðan fyrir fleirtölunni er sú að flíkin hafði tvær skálmar“ segir Guðrún Kvaran á Vísindavefnum. En þótt orð eins og bolur, skyrta, peysa og úlpa séu eintöluorð eru þessar flíkur hliðstæðar buxum – og sokkum, vettlingum, skóm og hönskum – að því leyti að þær eru í vissum skilningi „tvískiptar“, hafa tvær ermar, enda eru fjölmörg dæmi um fleirfaldstölur með þeim – talað um tvenna boli, þrennar skyrtur, fernar peysur. Reyndar eru líka dæmi um tvenna kjóla þannig að fólk virðist jafnvel stundum tengja fleirfaldstölur við hvers kyns fatnað.

Hugsanlega hefur það þó stundum sérstaka merkingu að nota fleirfaldstölu með eintöluorðum af þessu tagi. Athyglisvert dæmi er í bókinni Römm er sú taug eftir Guðrúnu frá Lundi frá 1956: „Maríanna tók lyklana af dóttur sinni og opnaði skúffuna. Hún var full af fatnaði. Þar voru meira að segja þrjár peysur, tvær úr garni og ein ullarpeysa. „Látið hann fara í tvennar peysur, ekki veitir af,“ sagði Snæbjörn.“ Þarna er fyrst talað um þrjár peysur og tvær úr garni, en síðan um að fara í tvennar peysur. Hugsanlegt er að ástæðan fyrir tvennar í seinni setningunni sé sú að þar er verið að para peysurnar saman í vissum skilningi. Vera má að einhver slík tilfinning liggi stundum að baki notkunar fleirfaldstalna með eintöluorðum en erfitt að fullyrða um það.

Flest elstu dæmi um þessa málnotkun eru þó af svipuðu tagi – „Þeir klæðast tvennum nærfötum, tvennum peysum, samfestingi, fóðruðum jakka og regnkápu yfir einkennisbúninginn“ í „Nýju S.O.S.“ 1958, „Konan færði hann í skósíðar nærbuxur og tvenna eða þrenna háleista og snjóhvítar gallabuxur upp á nýjustu tízku og fernar peysur frá Geysi“ í Lesbók Morgunblaðsins 1965 og „Ég var í þykkum bómullarfötum innst, síðum nærbuxum og tvennum skyrtum“ í Tímanum 1965. En í öllum tilvikum eru líka í setningunni fatnaðarorð sem fleirfaldstölur eru notuð með samkvæmt málhefð, og vel má vera að um sé að ræða áhrif frá þeim án þess að þessi málnotkun hafi nokkra merkingarlega skírskotun aðra en að þessar flíkur eru „tvískiptar“.

Eins og ég hef skrifað um hefur oft og lengi verið amast við því að frumtölur séu notaðar í stað fleirfaldstalna með fleirtöluorðum í andstöðu við málhefð – um það eru fjölmörg dæmi alveg síðan á nítjándu öld. En notkun fleirfaldstalna þar sem ekki er hefð fyrir henni eins og hér hefur verið lýst hefur líka verið gagnrýnd – í Fréttablaðinu 2007 skrifaði Njörður P. Njarðvík: „Fataverslun auglýsir í Sjónvarpinu […]: Allar skyrtur – þrennar fyrir tvennar. Þrennar skyrtur? Á maður að trúa því að fullorðin manneskja sem semur texta fyrir auglýsingastofu fari sjálf út í búð og spyrji um einar skyrtur?“ En bæði „ofnotkun“ og „vannotkun“ fleirfaldstalna eru í raun birtingarmyndir hins sama – óvissu margra málnotenda um meðferð þeirra.