Í gær lagði fjármálaráðherra fram fjármálaáætlun 2027-2031 og eins og stundum áður skoðaði ég hvað þar segði um málefni tengd íslenskri tungu. Það er vissulega eitt og annað og ber ekki að vanþakka það, en reynslan af fyrri fjármálaáætlunum hefur sýnt mér að fögur fyrirheit skila sér ekki alltaf í raunhæfum aðgerðum. En meðal þess sem nefnt er í fyrsta kafla áætlunarinnar er þetta (bls. 18): „Á meðal nýrra útgjalda sem nú bætast við má nefna […] framlög til […] gervigreindar- og máltækniáætlunar. Loks má nefna íslenskukennslu fyrir innflytjendur, inngildingu, almenna eflingu íslenskukennslu og útgáfu lesefnis fyrir börn og unglinga.“ Hér fara á eftir nokkrar tilvitnanir í áætlunina sem varða nánari útfærslu þessara þátta.
Efling íslensku og íslensks táknmáls: „Styrkja skal stöðu íslensku og íslensks táknmáls sem eru opinber mál á Íslandi“ (bls. 152). „Aðgerðaáætlanir fyrir íslensku og íslenskt táknmál verða endurskoðaðar. Þróun og framtíð íslenskrar tungu á tímum örrar alþjóðavæðingar og tæknibyltinga er mikilvæg til að styrkja stöðu þjóðtungunnar. Áfram verður unnið að því að efla, varðveita og stuðla að þróun íslensks táknmáls“ (bls. 153). [Þ]jónusta við táknmálstalandi fólk til að gera því kleift að taka virkari þátt í samfélaginu verður aukin“ (bls. 161). „Með því að hlúa að íslenskri tungu og táknmáli, læsi, skapandi hugsun, þekkingu, virkri þátttöku og velferð eru lífsgæði fólks í landinu aukin til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag“ (bls. 160).
Víða er einnig fjallað um íslenskukennslu, læsi og lestrarfærni og skyld málefni: „Ríkisstjórnin setur málefni barna og ungmenna í öndvegi og hefur boðað sókn í menntamálum með áherslu á bætt umhverfi nemenda og kennara, íslenskukennslu, læsi og aðgengi að fjölbreyttum námsgögnum, stuðning við menntakerfið, inngildingu, snemmtæka íhlutun, starfsþróun og raunfærnimat (bls. 160). „Til að mæta áskorunum málefnasviðsins verður ráðist í fjölbreyttar aðgerðir til að bæta námsárangur grunnskólanemenda, þ.m.t. lestrarfærni […], grundvallarbreytingum verður komið á í málefnum námsgagna […]“ (bls. 160). „Þá verður sérstaklega lögð áhersla á íslenskukennslu, iðn- og verknám og STEM-greinar“ (bls. 156).
Þá er fjallað um kennslu og inngildingu barna og unglinga sem ekki hafa íslensku að móðurmáli, sem og framhaldsfræðslu fullorðinna: „Lögð er áhersla á stuðning við skólakerfið til að […] tryggja inngildingu barna sem ekki hafa íslensku að móðurmáli en þessi hópur hefur búið við auknar líkur á brotthvarfi úr skóla“ (bls. 156-157). „[S]tórefla þarf stuðning við framhaldsskólanemendur með annað móðurmál en íslensku með það að markmiði að efla stöðu þeirra og auka möguleika á vinnumarkaði eða að fara í áframhaldandi nám“ (bls. 156). „Framhaldsfræðslan verður efld til að tryggja fullorðnu fólki mikilvæga grunnfærni til náms og starfa, tækifærum innflytjenda til að auka íslenskufærni sína fjölgað […]“ (bls. 160-161).
En hversu mikið fé er ætlað til allra þessara mikilvægu verkefna? Það er mjög erfitt að átta sig á því vegna þess að útgjaldaliðir eru ekki brotnir niður í einstök verkefni. Í 18. kafla, „Menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál“, segir t.d.: „Gert er ráð fyrir auknu framlagi til menningarsjóða, listamannalauna og verkefna tengdum íslensku“ (bls. 153). Frábært, en í framhaldinu segir: „Á móti er gert ráð fyrir lækkun útgjalda vegna hagræðingar og niðurfellingar tímabundinna fjárheimilda. Heildarbreyting fjárheimilda málefnasviðsins nemur tæplega 2 ma.kr. til lækkunar á tímabili fjármálaáætlunar.“ Ekki kemur fram hversu mikið hið aukna framlag er, og hætt er við að sú tveggja milljarða lækkun sem boðuð er bitni eitthvað á íslenskunni.
Í kafla 22, „Önnur skólastig og stjórnsýsla menntamála“, segir: „Gert er ráð fyrir að útgjaldarammi málefnasviðs lækki á tímabili áætlunarinnar þegar tímabundnar fjárveitingar falla niður og framlög lækka vegna markmiða um aukið aðhald. Árið 2027 er gert ráð fyrir að útgjöld aukist frá gildandi fjármálaáætlun en gerðar eru tillögur um að 600 m.kr. verði varið til að stuðla að inngildingu barna í íslenskt skólakerfi“ (bls. 161). Þessum 600 milljónum ber að sjálfsögðu að fagna, en orðalagið bendir til þess að litið sé á þetta sem einskiptisaðgerð og það er vitaskuld algerlega ófullnægjandi – inngilding er viðvarandi verkefni sem ekki verður afgreitt með einni summu, þótt myndarleg sé, í eitt skipti. Þessi fjárveiting þarf að halda áfram.
Heildarmatið á fjármálaáætluninni frá sjónarhóli íslenskunnar hlýtur því að vera neikvætt – þrátt fyrir fögur orð og fyrirheit er lítið handfast. Það má vitanlega sýna því skilning að alls staðar vantar fé og innviðaskuld er mikil í menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu, samgöngukerfinu og víðar. En eins og ég hef skrifað um stöndum við ekki síst í innviðaskuld við íslenskuna og ekki síður brýnt að greiða inn á hana en aðrar innviðaskuldir. Við verðum að setja miklu meira fé í kennslu íslensku sem annars máls á næstu árum, sem og í hvers konar aðra eflingu íslenskunnar og íslenskrar menningar. Íslenskan er ekki á banabeði, en hún þarfnast miklu meiri og öflugri stuðnings til að halda sínu gagnvart margs konar utanaðkomandi þrýstingi.
+354-861-6417 
eirikurr 
