Ég hangdi hér í gær og heng hér aftur í dag

Í gær var nútíð sagnarinnar hanga til umræðu í „Málspjalli“ – hvort ætti að segja ég heng eða ég hangi. Í umræðunni var nefnt að heng væri „barnamál“ og þátttakendur voru sammála um að hangi væri það rétta – sú beyging er ein sýnd í orðabókum, Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls og víðar. Í Málfarsbankanum segir: „Nt. hangi (ekki: „heng“). […] Jakkinn hangir á snaganum (ekki: jakkinn „hengur“ á snaganum).“ Í kverinu Gætum tungunnar segir: „Einhver sagði: Myndin hengur á veggnum. Rétt væri: Myndin hangir á veggnum.“ Í upptalningu á „villum“ í Morgunblaðinu 2010 segir: „við heyrum allt í kringum okkur […] „úlpan heingur“.“ Í Skírni 2017 segir: „Fyrir ber að heyrist í fjölmiðli orðið ,,hengur“ í staðinn fyrir ,,hangir“.

Því fer samt fjarri að myndirnar heng í fyrstu persónu og hengur í annarri og þriðju persónu séu nýjar í málinu – hengur kemur fyrir í elstu prentuðu bók á íslensku, þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu: „Í þessum tveimur boðorðum hengur allt lögmál og spámenn.“ Fleiri dæmi um þessa beygingarmynd er að finna í þýðingum Odds. Myndin heng kemur fyrir í „Kóngssona kvæði“ sem varðveitt er í handriti frá fyrri hluta nítjándu aldar: „Fyrr eg upp í gálga heng / en eg bregði hnífi á streng.“ En annars er það ekki fyrr en seint á tuttugustu öld sem þessar myndir fara að sjást á prenti. Í Stéttabaráttunni 1976 segir: „Á veggnum fyrir ofan hann hengur mynd af einni frægustu frelsishetju Palestínumanna frá stríðinu 1948.“

Það er þó ljóst að þessar myndir eru mjög algengar í óformlegu nútímamáli. Í Risamálheildinni eru um 650 dæmi um heng og um 1300 um hengur ­– næstum allar af samfélagsmiðlum. Þessi mikla tíðni bendir til þess að þær hafi tíðkast lengi í talmáli, hugsanlega um aldir, þótt þær hafi lítið komist á prent. Í sjálfu sér eru þetta mjög eðlilegar myndir – hanga rímar við ganga bæði í nafnhætti og þátíð, hékk – gekk, og því skiljanlegt að málnotendur lagi nútíð hanga að nútíð ganga sem er mun algengari sögn og segi heng, hengur eins og geng, gengur. Myndirnar heng og hengur eru í raun þær sem búast mætti við af sterkri sögn, eins og hanga er venjulega flokkuð vegna þátíðarinnar, en myndirnar hangi og hangir eru óeðlilegar – myndir veikrar beygingar.

Það er þess vegna ekki undarlegt að annars konar tilhneiging til að breyta beygingu sagnarinnar hafi komið fram, þar sem þessar veiku nútíðarmyndir höfðu áhrif á þátíðina. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er myndin hangdi gefin og merkt „(Skag.)“ en þessi þátíð var þó mun útbreiddari eins og kom fram hjá Árna Böðvarssyni sem fjallaði nokkrum sinnum um hana í þættinum „Íslenzk tunga“ í Þjóðviljanum 1960-1961 og sagði m.a.: „Þátíðin hangdi af sögninni að hanga mun miklu útbreiddari en ég hugði, og eru heimildir um hana úr Þingeyjarsýslu, Fljótum í Skagafirði, Fljótsdalshéraði, og einnig kemur hún fyrir í einu handriti Snorra-Eddu (Konungsbók). Því er líklegt hún sé til víðar á landinu en hér hefur verið tilgreint.“

Árni hafði það eftir heimildarmönnum að stundum væri merkingarmunur á hékk og hangdi: „Ef átt er við að eitthvað hangi t.d. neðan í öðru, merkingin er bókstafleg, er notuð venjuleg sterk beyging orðsins: „kjötið hékk í rjáfrinu.“ Hins vegar er notuð þátíðin hangdi í óeiginlegri eða afleiddri merkingu: „maðurinn hangdi í búðinni“, þar sem flestir aðrir segja hékk.“ Þetta er mjög áhugaverður greinarmunur, en hefur þó sennilega ekki verið almennur og veika þátíðin virðist víðast hvar hafa verið notuð í báðum merkingum. Í Norðanfara 1863 segir til dæmis: „fötin hangdu í druslum utan á henni“ og „Jón hangdi nú þarna yfir henni grátandi“ – þarna er veika þátíðin notuð bæði í eiginlegri og óeiginlegri merkingu í sama blaði.

Veika þátíðin var mjög algeng á seinni hluta nítjándu aldar og slagaði hátt upp í þá sterku, en eftir aldamótin fór dæmum ört fækkandi. Það rímar við orð heimildarmanns Árna Böðvarssonar úr Berufirði: „Beygingin hangdi var algeng við Berufjörð í æsku minni um aldamótin. En nær er mér að halda að lærðu kennararanir sem á þeim árum tóku við barnafræðslunni hafi upprætt hana.“ Lífsmark var þó með veiku þátíðinni alla öldina, e.t.v. fremur norðanlands. Gísli Jónsson segir í „Íslensku máli“ í Morgunblaðinu 1991: „margir segja hangdi í þátíð, og svo lærði ég að tala.“ Í ritdómi um Íslandsklukkuna í Jörð 1945 segir: „Að sjálfsögðu varð Sunnlendingurinn H.K.L. að sækja málleysuna „hángdi“ til Norðurlands, úr því að hún fyrirfannst þar.“

En nú virðist veika þátíðin vera algerlega horfin – í Risamálheildinni er ekki eitt einasta dæmi um hana og ekki hefur þótt ástæða til að vara við henni í Málfarsbankanum. Svo er að sjá sem málvöndunar- og málhreinsunarstefnu fyrri hluta tuttugustu aldar hafi tekist að útrýma henni. En – „þótt náttúran sé lamin með lurk, leitar hún út um síðir“. Eftir sem áður finna málnotendur að beyging sagnarinnar hanga er eitthvað sérkennileg, og leitast við að laga hana að þekktum mynstrum. Fyrst þátíðin fékk ekki að verða veik, hangdi, fær sú tilhneiging útrás í því að nútíðin er gerð sterk, heng – væntanlega fyrst í barnamáli eins og oftast er með málbreytingar, en börnin fullorðnast og halda þessu mörg hver. Mér finnst satt að segja lítil ástæða til að amast við því.