Snjófall

Í „Málspjalli“ var í gær vakin athygli á fyrirsögninni „Hætta á snjóföllum til fjalla“ á vef Ríkisútvarpsins og spurt hvort fólk kannaðist við orðið snjóföll yfir snjóflóð. Innleggshöfundur sagðist hafa „lengi verið í þessum snjóflóðabransa“ en aldrei heyrt þetta orð – en fannst það reyndar fallegt. Fyrirsögninni hefur nú verið breytt í „Hætta á snjóflóðum til fjalla“ – en var ástæða til þess? Um orðið snjófall eru hátt í fimm hundruð dæmi á tímarit.is en flest frá því fyrir 1940 og tíðni orðsins hefur lækkað mjög á síðustu áratugum – dæmi frá þessari öld eru sárafá. Það er hvorki að finna í Íslenskri nútímamálsorðabók né Íslenskri orðabók en er hins vegar í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 og er þar skýrt 'snjókoma'.

Sú skýring segir samt ekki alla söguna – snjófall er ekki algert samheiti við orðið snjókoma heldur virðist fremur notað um snjóinn þegar hann er kominn á jörðina en um ofankomu, snjókorn á leið til jarðar, og merkir þá oft 'snjódýpt' eða jafnvel 'snjóalög'. Í Alþýðublaðinu 1937 segir: „Snjófalli var svo háttað á jörðu, að líkum varð ei ekið til kirkju.“ Í Degi 1952 segir: „Útvarpið hefur sagt okkur frá 43-48 cm. snjófalli í Reykjavík.“ Í Vísi 1961 segir: „Snjófall á Vestfjarðahálendi var með minnsta móti í vetur að sögn.“ Í Morgunblaðinu 1978 segir: „Reyndist vetrarákoman 4,90 m, sem er snjófall í meðallagi.“ Í Morgunblaðinu 2000 segir: „hluti þess var opnaður um miðjan síðasta mánuð eftir um þrjátíu sentimetra snjófall.“

Verulegur hluti dæma um orðið snjófall er úr vesturíslensku blöðunum og mætti ímynda sér að notkun orðsins þar mótaðist af enska orðinu snowfall sem skýrt er 'snjókoma, snjór; þykkt jafnfallins snjós' í Ensk-íslenskri orðabók með alfræðilegu ívafi. En þótt ekki sé ósennilegt að tilvist orðsins snowfall í ensku hafi ýtt undir notkun snjófall í vesturíslensku er orðið ekki komið úr ensku upphaflega – allnokkur dæmi eru um það í fornu máli og þar virðist það líka geta merkt ‚snjór á jörðu‘ þótt merkingin ‚ofankoma‘ gæti einnig stundum átt við. Í Strengleikum frá því um 1270 segir: „svo gerðist mikið snjófall að engir voru hamrar né dalir er eigi voru fullir og fönnum huldir.“ Í Ólafs sögu helga segir: „Þá tók snæfall mikið og gjörðist ill færðin.“

Einstöku dæmi má þó finna þar sem snjófall er greinilega notað í merkingunni 'snjóflóð' – þar gæti verið um að ræða áhrif frá orðinu skriðufall sem er oftast notað í fleirtölu, skriðuföll. Í Búnaðarritinu 1899 segir: „Skógurinn bindur jarðveginn, snjóföll og skriður falla mjög sjaldan.“ Í Vísi 1971 segir: „Skriðuföll og snjóföll verða á Austurlandi og einnig Vesturlandi.“ Í Morgunblaðinu 2005 segir: „Farið var á árabát inn að snjóflóðsstaðnum til að leita líkanna og mokað á mörgum stöðum í snjófallinu en menn fundu ekkert.“ En þetta er undantekning og því var rétt að breyta áðurnefndri fyrirsögn á vef Ríkisútvarpsins. Hins vegar er snjófall, í merkingunni 'snjór á jörðu', ágætt orð sem vel mætti vekja til lífsins.