Af og til – af og á

Orðasambandið af og til í merkingunni 'við og við, stundum' er komið af af og til í dönsku sem aftur er komið af ab und zu í þýsku, og hefur verið notað í íslensku frá því snemma á nítjándu öld eins og Jón G. Friðjónsson hefur rakið. Sambandið hefur stundum verið látið gjalda uppruna síns – í Alþýðublaðinu 1976 segir Guðni Kolbeinsson: „orðatiltækið af og til er dönskusletta sem náð hefur mikilli útbreiðslu. Vilji menn vanda mál sitt ber þeim þvi að forðast þetta orðasamband.“ Í dálknum „Orðabókin“ í Morgunblaðinu 1990 segir Jón Aðalsteinn Jónsson: „Fyrir miðja þessa öld mun nemendum almennt hafa verið bent á það af móðurmálskennurum, að ekki færi vel á að nota orðasambandið af og til í vönduðu máli, enda óbreytt tekið úr dönsku.“

Líklega hefur af og til almennt verið tekið í sátt núorðið, en óvíst er að sama gildi um áþekkt samband sem ég heyrði í útvarpi í gær og virtist vera notað í sömu eða svipaðri merkingu – af og á. Ég kannaðist ekki við þá notkun, en við athugun kom í ljós að sambandið hefur verið notað í þessari merkingu a.m.k. frá aldamótum. Í Morgunblaðinu 2001 segir: „þetta er búið að vera núna af og á í bráðum 20 ár sem ég man eftir erni í borginni.“ Í DV 2001 segir: „Við erum búnar að vera að æfa af og á síðan í desember.“ Á Bland.is 2004 segir: „Ég á lítinn strák sem var með í eyrunum af og á í eitt ár.“ Á málefnin.com 2007 segir: „Ég hef búið í Noregi af og á síðan 2010.“ Á Bland.is 2007 segir: „Ég hef notað svefnlyf af og á í nokkur ár.“

Þótt sambandið hafi framan af verið mest áberandi í óformlegu málsniði samfélagsmiðla eins og venja er um nýjungar hefur það einnig sést iðulega í vef- og prentmiðlum, einkum undanfarin tíu ár eða svo. Í DV 2014 segir: „Við höfum verið af og á í Serbíu í fjórar vikur.“ Í Vísi 2015 segir: „Mótmælin hafa staðið yfir af og á í um tvær vikur.“ Á mbl.is 2017 segir: „Upp úr því starfaði hún af og á með hléum en í seinni tíð nokkuð óslitið.“ Í Morgunblaðinu 2021 segir: „Ég hef starfað á sjó af og á síðan ég var 8 ára.“ Í Stundinni 2021 segir: „þeir gorta sig jafnvel að því að vera dottnir í leiki sem þeir hafa spilað af og á frá níu ára aldri.“ Á fótbolti.net 2023 segir: „Ítalinn hafði háð baráttu við illvígt krabbamein í brisi, af og á frá árinu 2017.“

Varla leikur vafi á að þá notkun sambandsins sem hér um ræðir má rekja til ensku þar sem off and on (eða on and off) hefur einmitt þessa merkingu. Stundum má reyndar líta svo á að merkingin sé fremur 'kveikt eða slökkt' eða 'til staðar eða ekki til staðar' eins og í „Hvernig finnst þér þetta af og á samband hjá Helga og Írisi?“ þ.e. 'samband eða ekki samband' í Víkurfréttum 2004, „Veðrið hefur verið óvenjulegt, [...] svona af og á veður‘ þ.e. '(ó)veður eða ekki (ó)veður' í Vísi 2010, „Við Oscar höfum verið saman, af og á, í fimm ár“ þ.e. 'saman eða ekki saman' í Vísi 2013 og „Samband þeirra er af og á til skiptis“, þ.e. 'samband eða ekki samband'  í DV 2022. En vitanlega er mjög skammt á milli þessa og 'við og við, stundum'.

Í ensku er bæði on and off og off and on notað í merkingunni 'við og við, stundum' og stöku dæmi má finna um röðina á og af í íslensku, eins og „starfsemi sveitarinnar er mjög mikið svona á og af alltaf“ í DV 2008 og „ég hef verið þunglyndur í þónokkra mánuði núna (á og af)“ á Hugi.is 2009. En röðin er þó langoftast af og á sem kann að vera að einhverju leyti fyrir áhrif frá af og til. Hvað sem því líður er ljóst að sambandið á og af í umræddri merkingu er komið inn í íslensku og varla á leið út aftur. Ég nota það ekki (enn) og ætla ekki að mæla sérstaklega með því, en það vekur samt ýmsar spurningar, svo sem: Eru ensk áhrif verri en dönsk? Eru ný erlend áhrif verri en gömul? Eða er það sem annað fólk segir verra en það sem við segjum?