Símahuns – skjáhuns

Á Facebook-síðu Miðju máls og læsis var spurt hvernig hægt væri að þýða enska orðið phubbing sem væri „notað til að lýsa því þegar skjánotkun foreldra verður til þess að fækka samskiptum við börn“. Ég hafði aldrei rekist á þetta orð en gúglaði það og komst að því að merkingin er í raun víðari – það vísar til hvers kyns tilvika þar sem rafræn samskipti eru tekin fram yfir bein samskipti við fólk sem er í návist manns í raunheimum, tilvik þar sem fólk sýnir öðrum áhugaleysi og vanvirðingu með síma- eða tölvunotkun sinni, svo sem með því að skoða símann eða skrifa skilaboð í miðju samtali, matarboði, á fyrirlestri o.s.frv., hafa síma á borðinu meðan á máltíð stendur og annað slíkt – hegðun sem við þekkjum flest (alltof) vel.

Nú er vitanlega stundum sagt að við þurfum ekki alltaf að elta orðaforða enskunnar – þótt enska hafi orð yfir eitthvað þýði það ekki endilega að íslenska þurfi nauðsynlega að hafa samsvarandi orð, heldur sé oft hægt að nýta þau orð sem fyrir eru og orða hlutina á annan hátt en gert er í ensku. Það er satt og rétt, en ég sé samt ekkert að því að búin séu til orð ef kallað er eftir þeim – þau eru þá notuð af þeim sem vilja, og ættu ekki að trufla málnotkun annarra eða valda þeim hugarangri. Í þessu tilviki sé ég alveg að íslenskt orð gæti verið gagnlegt við ýmsar aðstæður og þess vegna fór ég að velta fyrir mér hvernig það gæti verið. Fyrsta hugmyndin var að líkja eftir myndun enska orðsins sem er svokallaður sambræðingur (portmanteau á ensku).

Í sambræðingi eru bútar úr tveimur orðum felldir saman. Í þessu tilviki eru notaðir tveir fyrstu stafirnir í orðinu phone og settir í stað tveggja þeirra fyrstu í orðinu snubbing – úr verður sambræðingurinn phubbing. Ýmis dæmi eru um slíka orðmyndun í ensku – það langþekktasta í seinni tíð er Brexit sem er sambræðingur úr Britain og exit. Þetta er frábrugðið venjulegri samsetningu að því leyti að bútarnir sem bræddir eru saman eru oftast ekki sjálfstæðir orðhlutar í venjulegum skilningi, ekki ph í phone, ubbing í snubbing eða Br í Britain. Eins og ég hef skrifað um er orðmyndun af þessu tagi mjög sjaldgæf í íslensku nema helst í gamni, þótt reyndar megi færa rök að því að eitt algengasta orð málsins, tölva, sé sambræðingur út tala og völva.

Þessi aðferð er því varla heppileg í íslensku og eðlilegra að athuga hvort hægt sé að búa til lipurt samsett orð. Mér datt í hug orðið símahuns – huns er ekki til í málinu, a.m.k. ekki gefið í orðabókum, en er eðlileg myndun af sögninni hunsa. Orðið skjáhuns kæmi einnig til greina – það er víðara og styttra. Orðin eiga sem sé að koma því á framfæri að umhverfið er hunsað í þágu símans eða skjásins. Vissulega væri hægt að lesa gagnstæða merkingu úr orðunum, þ.e. að verið væri að hunsa símann eða skjáinn, en það er eðli flestra samsetninga, jafnvel þeirra sem eru taldar gagnsæjar, að við þurfum að læra hvernig þau eru hugsuð. Ef þessi orð komast í notkun venjast þau smátt og smátt og merkingin sem þeim er gefin festist við þau.