Höggvari, stuðari – og þormur

Í frétt á mbl.is í dag segir: „Lögreglumenn veittu því athygli að það vantaði framhöggvara á bifreiðina og þar með skráningarmerki.“ Vakin var athygli á þessu í hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ og sagt: „Orðið framhöggvari er nýtt fyrir mér, er þetta almenna heitið yfir þennan hluta bíls?“ Því er til að svara að höggvari er flettiorð í safninu „Bílorð“ í Íðorðabankanum þar sem það er sagt samheiti við stuðari (á ensku bumper). Í þessari merkingu er orði samsett úr nafnorðunum högg og -vari sem í Íslenskri orðabók er skýrt 'viðliður samsetninga um e-n/e-ð sem ver', sbr. eldingarvari. En einnig er til samhljóma orð sem er myndað af sögninni höggva og viðskeytinu -ari, einkum í samsetningunni myndhöggvari, en einnig steinhöggvari o.fl.

Í Íslenskri orðabók er höggvari gefið í annarri merkingu, en þó skyldri: 'tógsekkur eða -kúla til að taka fyrsta höggið þegar skip leggst að bryggju, stuðpúði'. Í elsta dæmi sem ég finn um orðið um hluta bíls er það haft í hvorugkyni – í Æskunni 1945 segir: „En þegar ekki er orðið nema eitt skref frá höggvari flutningsbílsins að kælinum á hinum.“ Elsta dæmi um karlkynsorðið er í Tímanum 1953: „Lögreglubifreiðina sakaði ekkert að ráði, dældaðist lítils háttar höggvari aftan á henni.“ Orðið var svo nokkuð notað næstu árin, einkum fram um 1980, en er mjög sjaldséð á seinustu árum. Einnig voru samsetningarnar framhöggvari og afturhöggvari nokkuð notaðar, einkum frá því um 1970 og fram yfir 1980, en eru líka mjög sjaldgæfar í seinni tíð.

En langalgengasta orðið í þessari merkingu er auðvitað stuðari. Elsta dæmi sem ég finn um það er í auglýsingu í Vísi 1930: Merkustu endurbætur á CHEVROLET 1930 eru […] verjur (stuðarar) að framan og aftan gegn skemdum af árekstri.“ Orðið var fljótt mikið notað en framan af mjög oft innan gæsalappa enda er það myndað af sögninni stuða sem er tökuorð úr dönsku, støde.  Þess vegna þótti sumum orðið ekki nógu gott, og reynt var að finna önnur orð. Í Nýja dagblaðinu 1930 segir: „Stöngina setti hann því næst sem höggdeyfi („stuðara“) á bílinn sinn.“ Í Tímanum 1961 er sagt að stuðari hafi „einatt verið kallaður höggvari eða höggfjöður, af því að stuðari þykir ekki nógu gott orð, þótt það sé lang skynsamlegast af þessum þremur“.

Í grein í Fréttablaðinu 2017 rifjaði séra Þórir Stephensen upp „gamalt og gott nafn á orðinu „stuðari“ á bifreið, en það var í sumra munni „þormur“, komið af sögninni að þyrma“ – þormur er sem sé sá sem þyrmir bílnum. Þetta orð er gefið í Íslenskri orðabók í merkingunni 'hemlabúnaður til að jafna átak dráttardýra sem draga sama æki' og þá merkingu hefur það greinilega í elsta dæminu, í Búnaðarritinu 1926. En í Heilbrigðisskýrslum 1936 segir: „þormur bílsins rekist á vinstri fót neðan við hnéð.“ Í Heilbrigðisskýrslum 1953 segir: „framþormur bifreiðarinnar hafi skollið á vinstri öxl.“ En þetta orð náði aldrei fótfestu og er algerlega horfið – stuðari hefur verið tekið í sátt þrátt fyrir ætterni sitt og er nær einhaft í þessari merkingu.