Haframjólk er ekki mjólk – en hún er haframjólk

Í fyrirsögn á mbl.is í dag segir: „Haframjólk er ekki mjólk“ og í fréttinni segir: „Ekki má lýsa haframjólk sem mjólk. […] Í dómi í dag staðfesti æðsti dómstóll Bretlands bann við því að drykkjarframleiðandinn Oatly noti hugtakið „mjólk“ til að kynna vörur sínar.“ Þarna gerir blaðið þau algengu mistök, sem vissulega eru mjög skiljanleg, að nota íslenska orðið mjólk þótt úrskurður hæstaréttar Bretlands fjalli um orðið milk. Nú getur fólk sagt að þetta sé fullkomlega eðlilegt – milk samsvari mjólk og sé þýtt þannig í öllum orðabókum. Það er út af fyrir sig rétt, en þar er þó litið fram hjá því mikilsverða atriði að um tvö mismunandi tungumál er að ræða og samsvörun orða milli mála er sjaldnast fullkomin enda þótt svo virðist í fljótu bragði.

Ég hef stundum áður fjallað um svipuð dæmi, þar sem fólk gefur sér að það sem á við um tiltekið orð í erlendu máli (oftast ensku) eigi líka við um samsvörun þess í íslensku – dæmi sem ég hef rætt eru Christmas – jól, genocide – þjóðarmorð og slut – drusla. Í þessu tilviki er samsvörunin samt óvenju náin – ekki einasta er merkingin yfirleitt sú sama í milk og mjólk, heldur er beinlínis um sama orðið að ræða frá orðsifjafræðilegu sjónarmiði (komið af *meluk- í frumgermönsku), og hljóðlíkingin mjög mikil. En það er samt komið nokkuð á annað þúsund ára síðan norræna og engilsaxneska skildust að og því geta orðin hafa þróað með sér mismunandi aukamerkingar eða kallað fram mismunandi hughrif í íslensku og ensku.

Í Íslenskri orðabók eru gefnar tvær merkingar orðsins mjólk auk hinnar venjulegu – 'safi ýmissa plantna' (fíflamjólk) og 'svil úr fiski'. Einnig kemur orðið fyrir í samsetningunni húðmjólk sem er skýrt 'þunnfljótandi krem fyrir líkamann' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Þessar merkingar eru upprunnar sem líkingar en þær eru samt góðar og gildar, og merkingin 'plöntusafi' kemur fyrir þegar í fornu máli – í Læknisfræði frá seinni hluta þrettándu aldar segir: „mjólk sú er riðin er úr selju börk […] birtir enn augu og bætir mjög.“ En þar sem hefð er fyrir því að nota mjólk í líkingum eins og t.d. fíflamjólk ætti að vera hægt að nota orðið í öðrum samsetningum um vökva með efni ættuðu úr jurtaríkinu, svo sem haframjólk, möndlumjólk, sojamjólk o.fl.

Hæstiréttur Bretlands hefur augljóslega ekki lögsögu á Íslandi og umræddur úrskurður hefur því ekki gildi hér, fyrir utan það að hann fjallar um orðið milk en ekki mjólk. Hins vegar má spyrja hvort hliðstætt mál gæti komið upp hér, og hvort niðurstaðan yrði þá sú sama – í því sambandi verður að taka fram að milk í ensku getur líka haft merkinguna 'plöntusafi'. En framangreindar samsetningar eru allar flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og komin löng hefð á þær sumar hverjar – elsta dæmi um möndlumjólk er t.d. frá 1901 og það elsta um sojamjólk frá 1933. Ég finn ekki dæmi um að hagsmunaaðilar eins og Mjólkursamsalan hafi amast við þessum orðum þótt svo kunni að vera. Mér fyndist fráleitt að banna notkun þeirra.

Þar fyrir utan felst í umræddum úrskurði bann við að tala um „post-milk generation“ – 'kynslóðina eftir mjólk' – en hann varðar ekki samsetninguna eða orðasambandið oat milk beint. Það skiptir máli, vegna þess að merking orðs sem hluta samsetningar er iðulega önnur en merking orðsins þegar það er sjálfstætt. Þar nægir að vísa til orðsins hús sem ekki merkir bókstaflega 'hús' í orðum eins og eldhús, gleraugnahús, gollurshús, hjónahús, nálhús o.fl. Það er samsetningin í heild sem hefur ákveðna merkingu, sem er ekki endilega fall eða summa af merkingu orðhlutanna. Orðið mjólk hefur merkinguna 'kúamjólk' í venjulegu máli og því væri óeðlilegt að tala um haframjólk sem mjólk – en samsetningin haframjólk er í góðu lagi.