Pizza, pitsa, pítsa – og flatbaka

Um daginn var mynd af auglýsingu um „súrdeigspizzadeig“ sett inn í hópinn „Málspjall“ og óskað eftir umræðu um hana. Það er vissulega rétt að þetta orð er í fljótu bragði nokkuð undarlegt vegna þess að þar kemur orðhlutinn deig tvisvar fyrir, eins og í bílaleigubíll, borðstofuborð og nokkrum fleiri orðum sem löngum hafa þótt sérkennileg. Eins og ég hef skrifað um á þetta sér þó eðlilega skýringu – deig er þarna notað í tveimur mismunandi merkingum, vissulega mjög skyldum. En í einni athugasemd við þessa færslu var sagt: „Mér finnst helst vanta u-ið; pizzudeig.“ Þetta gefur mér tilefni til að skoða aðeins orðið pizza og hegðun þess í íslensku, með tilliti til beygingar, stafsetningar og orðmyndunar.

Elsta dæmi um orðið pizza í íslensku samhengi er í Fálkanum 1951 þar sem segir: „Sums staðar í Róm rekst maður líka á staði, sem heita pizzeria, þar er sérstaklega framreiddur neapolitanskur matur, sem nefnist pizza, en það er eins konar svellþykk pönnukaka, með ansjósum, olívum, rifnum osti og tómötum í.“ Í Eldhúsbókinni 1958 segir: „Stundum langar okkur öll til að reyna eitthvað alveg nýtt. Hér er uppskrift að ósvikinni ítalskri „pizza“.“ Í Alþýðublaðinu 1961 segir: „Síðasta „della“ Ameríkumanna í matarsmekk er ítalskt lostæti, sem nefnist „pizza“.“ Í Vikunni 1962 segir: „Þau höfðu drukkið bjór með gamla Vic og borðað pizza, sem hann hafði búið til.“ Á næstu árum kemur orðið fáeinum sinnum fyrir en 1971 verður sprenging í notkun þess.

Framan af var orðið pizza notað óbeygt og oft innan gæsalappa, en þar sem það endar á -a lá beint við að beygja það sem veikt kvenkynsorð. Haustið 1970 birtist í blöðum auglýsingin „Margrét Kristinsdóttir, húsmæðrakennari kynnir heimsfrægan ítalskan ostarétt: osta-pizzu“. Eftir þetta er orðið iðulega beygt þótt því fari fjarri að svo sé alltaf. En það þurfti líka að huga að framburðinum. Í Heimilistímanum 1974 segir: „Ef einhver er í vafa, þá er orðið borið fram „pítsa“.“ Venjulega er z auðvitað borið fram s í íslensku en í DV 1979 segir: „Unnandi ítalskrar tungu hringdi og kvartaði yfir því að einn af þulum útvarpsins bæri orðið pizza fram sem pissa en ekki pitsa eins og rétt væri. Er þessari ábendingu komið á framfæri.“

Fljótlega var farið að skrifa orðið eftir framburði og þá fyrst oftast með i en seinna einnig með í. Í Úrvali 1979 segir: „Ég stilli mig enn um að borða […] pitsu, súkkulaðiköku eða eitthvað af mínum gömlu óvinum.“ Í Vestfirska fréttablaðinu 1982 segir: „Pitsu veisla á Hamrabæ. Nú koma allir í pitsu til okkar.“ Í Víkurfréttum 1986 segir: „Borðið var hlaðið fallegum mat; pítsum, kökum, pæum og ýmsum öðrum réttum úr jurtamat.“ Í Þjóðviljanum 1987 segir: „Fólk myndi þá etv. hætta að borða þessa útlensku dellu, eins og pítsur og spagettí eða mexíkanska pottrétti.“ Alla tíð síðan hafa þessir þrír rithættir, pizza, pitsa og pítsa verið notaðir. Sá fyrstnefndi hefur alltaf verið langalgengastur en pitsa kom lengi vel næst, en nú er pítsa næstalgengast.

En þegar vinsældir þessa fyrirbæris snöggjukust upp úr 1980 kom fljótlega að því að málvöndunarfólk vildi gefa því íslenskt nafn – aðlögunin pitsa þótti ekki falla nógu vel að málinu. Í Fréttabréfi Íslenskrar málnefndar 1983 var kynnt tillaga Málnefndarinnar að heitinu flatbaka. Rökin voru þessi: „Þetta er e.k. baka (e. pie), oftast úr útflöttu brauðdeigi, sem ýmsu er síðan bætt eða stráð í til bragðbætis […]. Síðan er það bakað, enda stundum kallað „pizza pie“ á ensku.“ Þótt skýring orðsins baka í Íslenskri nútímamálsorðabók, 'ofnbakaður réttur úr deigbotni og fyllingu', geti svo sem átt við um fyrirbærið held ég að málnotendum finnist ekki passa að tala um böku – a.m.k. hefur orðið flatbaka ekki slegið í gegn og er lítið notað.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók eru fjögur orð gefin um fyrirbærið – pitsa, pítsa, pizza og flatbaka. Skýringuna '(kringlóttur) flatur brauðbotn með tómatmauki og osti (og öðru áleggi), bakaður í ofni, flatbaka' er þó aðeins að finna við fyrstnefnda orðið – undir hinum er aðeins vísað á pitsa sem er líka sá ritháttur sem mælt er með í Íslenskri stafsetningarorðabók, og í Málfarsbankanum segir: „Kvenkynsorðið pitsa er íslenskur ritháttur erlenda orðsins pizza.“ En pítsa er nú mun algengari ritháttur en pitsa – í Risamálheildinni eru tæp fimm þúsund dæmi um pitsa en rúm tíu þúsund um pítsa (og hátt í fimmtíu og fjögur þúsund um pizza). Mér finnst æskilegt að losna við rithátt sem er í andstöðu við framburð eins og pizza og mæli með pítsa.

Og þá er loksins komið að spurningunni hvort ekki ætti að nota myndina pizzudeig – eða fremur pítsudeig – frekar en pizzzadeig / pítsadeig. Því er til að svara að mér finnst hvort tveggja standast. Í myndinni pítsudeig er fyrri liðurinn pítsu- eignarfall eintölu, en í pítsadeig má líta á fyrri liðinn sem eignarfall fleirtölu. Að vísu segir í Íslenskri stafsetningarorðabók að eignarfall fleirtölu af pitsa sé pitsna en það held ég að engum detti í hug að segja, og í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er pitsa eina myndin sem gefin er upp í eignarfalli fleirtölu. Tala fyrri liðarins hefur ekkert merkingarlegt gildi hér og bæði pítsadeig og pítsudeig (eða pitsadeig og pitsudeig ef fólk kýs þær myndir heldur) eru því góðar og gildar orðmyndir.