Spurðu ef það er í lagi

Í gær var spurt í „Málspjalli“ um setninguna „Farðu og spurðu pabba ef það er í lagi“ í teiknimyndaþætti í Ríkissjónvarpinu sem fyrirspyrjanda fannst að ætti fremur að vera „Farðu og spurðu pabba hvort það sé í lagi“. Umræður snerust nokkuð um hátt sagnarinnar (er eða sé) og mynd boðháttar (spyrðu eða spurðu) en látum það liggja milli hluta að sinni. Það sem er áhugaverðast þarna er notkun ef, sem venjulega er talið skilyrðistenging í nútímamáli, í stað spurnartengingarinnar hvort. Eins og bent var á í umræðum lítur þetta út fyrir að vera bein yfirfærsla úr ensku – Go and ask daddy if it is OK eða einhverju slíku. Hið hljóðlíka ef er því notað í stað if – enda er orðsifjafræðilegur uppruni orðanna sá sami og merkingin skyld.

Hér þarf að athuga að umrædd notkun ef er mjög algeng í fornu máli – þar var ef sem sé notað við hlið hvort sem spurnartenging ásamt því að vera skilyrðistenging. Í Bandamanna sögu segir: „En eg mun til húss ríða og hitta Óspak og vita ef hann vill sættast.“ Í Brennu-Njáls sögu segir: „Flosi spurði ef nokkur maður kenndi land þetta.“ Í Egils sögu Skalla-Grímssonar segir: „Egill spyr ef hann vildi upp úr gröfinni.“ Í Gísla sögu Súrssonar segir: „Ingjaldur kemur heim um kveldið og spyr ef Helga batni nokkuð.“ Í Heimskringlu segir: „Jarl spurði ef hann vissi sannindi á því.“ Í Laxdæla sögu segir: „Vil eg vita ef eg megi nokkuð ráða af líkindum hvað manna þetta sé.“ Í Vatnsdæla sögu segir: „Síðan kveikti Þorsteinn log og vill vita ef hann væri á burt.“

En reyndar þarf ekki að leita alla leið í fornmál – einhver dæmi eru um þessa notkun ef á síðari öldum þótt þar kunni stundum að vera um meðvitaða fyrnsku að ræða. Í Íslenzkum þjóðsögum og æfintýrum Jóns Árnasonar frá því upp úr miðri nítjándu öld eru nokkur dæmi, svo sem „Hin ýngri […] spyr, ef Eyjólfur vill hvíla þar hjá sér“ – hér er m.a.s. notaður framsöguháttur í aukasetningunni eins og í dæminu í upphafi. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er ef gefið í merkingunni 'hvort' með dæminu sjá þú, ef hann kemur en í sviga „(i denne Bet. sjælden i Nutidssprog)“, þ.e. „sjaldgæft í þessari merkingu í nútímamáli“, og í Íslenskri orðabók er ef sagt samtenging „um skilyrði, óvissu o.fl.“ og gefið í merkingunni 'hvort' með sama dæmi.

Ég veit ekki hvort sú notkun ef sem vísað var til í upphafi er orðin algeng í nútímamáli – hef ekki séð mörg örugg dæmi um hana, en það má þó vel búast við því að hún verði algengari. En þótt þar sé nær örugglega um ensk áhrif að ræða leiðir það ekki sjálfkrafa til þess að ástæða sé til að amast við þessu. Ef tiltekið orðafar eða setningagerð fellur að íslensku málkerfi og á sér þar skýrar fyrirmyndir eða hliðstæður, og er auk þess komið í nokkra notkun, getur komið til greina að taka það í sátt þrátt fyrir að það sé tilkomið fyrir ensk áhrif. Þar sem þessi notkun ef samræmist því sem tíðkaðist í eldra máli, virðist hafa lifað lengi í málinu, og er nefnd í orðabókum um nútímamál, fyndist mér hæpið að hafna henni með öllu ef hún breiddist út.