Umræða um íslensku á Alþingi

Í dag fór fram á Alþingi sérstök umræða um stöðu íslenskrar tungu að frumkvæði Bryndísar Haraldsdóttur þingmanns Sjálfstæðisflokksins og með þátttöku níu annarra þingmanna úr öllum flokkum, þar á meðal Loga Einarssonar menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra sem var til andsvara. Þetta var að mestu leyti góð og málefnaleg umræða og ég get tekið undir mjög margt af því sem þar kom fram, og vek athygli á því sem Jón Gnarr sagði: „Það sem mér finnst einna alvarlegast með íslenskuna er hvað hún er orðin pólitísk. Hún er orðin pólitískt verkfæri og hefur verið notuð á pólitískan hátt og jafnvel misnotuð. Þeir sem stjórna tungumálinu stjórna fólkinu sem neyðist til að nota tungumálið, þannig að hún er líka valdatæki.“

En það er óhjákvæmilegt að gera athugasemd við málflutning Snorra Mássonar sem telur það klisjukenndan málflutning „að íslenskan sé lykill að atvinnulífi og lykill að samfélagi fyrir fólk“ og sagði: „Þetta er ekki meiri lykill að samfélaginu en svo að bara fimmti hver útlendingur sem hingað hefur flust hefur lagt það á sig að læra íslensku, þannig að hún er ekki þessi lykill að samfélaginu sem hún ætti þó að vera.“ Íslenskan er vissulega ekki lykill að láglaunastörfum sem margir innflytjendur eru fastir í vegna ónógrar íslenskukunnáttu, en hún er hins vegar lykill að því að fjöldi innflytjenda geti sinnt störfum sem þeir hafa menntun og reynslu til, og hún er líka lykill að þátttöku í stjórnmálum og lýðræðislegri umræðu. Fólk þarf að fá þennan lykil.

Það er líka í meira lagi vafasamt að segja „bara fimmti hver útlendingur sem hingað hefur flust hefur lagt það á sig að læra íslensku“. Þar er vitnað í skýrslu OECD frá 2024 þar sem fram kom að um 19% innflytjenda telja sig vera sæmilega færa eða fullfæra í íslensku. En það er ljóst að mun stærri hluti innflytjenda hefur stundað eitthvert íslenskunám án þess að hafa náð nægilegri færni í málinu. Hér verður að taka tillit til þess að verulegur hluti innflytjenda hefur komið til landsins á fáum síðustu árum og hefur ekki haft langan tíma til að ná færni í málinu. Þar að auki er þetta byggt á sjálfsmati fólks og leiða má líkur að því að viðbrögð Íslendinga við ófullkominni íslensku leiði oft til þess að innflytjendur dæmi eigin kunnáttu í málinu of hart.

Það versta í þessari ræðu var samt það sem var sagt um börn innflytjenda: „Það sama gildir um unga fólkið, þar heyrir maður af fjölda útlenskra barna sem eru í skólakerfinu og þrífast auðvitað alls ekki alveg fullkomlega án íslensku en leggja það ekki almennilega á sig.“ Seinasti hlutinn þarna, „en leggja það ekki almennilega á sig“, ber vott um einstakt tillitsleysi og skilningsleysi á aðstæðum þessara barna. Ábyrgðinni er varpað algerlega á börnin, án þess að velta því fyrir sér hvort þau fái nægan stuðning í skólanum og án þess að tekið sé tillit til þess að foreldrarnir hafa oft ekki tök á að liðsinna þeim í íslenskunámi vegna ónógrar íslenskukunnáttu. Nei, það eru börnin sem nenna ekki að leggja á sig að læra íslensku. Þetta er óboðlegur málflutningur.

Snorri segir líka: „Viðhorfið í þessari umræðu um íslenskuna hefur lengi verið að kröfur séu af hinu illa og þær séu vafasamar og afar vandmeðfarnar.“ Ég veit ekki á hverju sú fullyrðing byggist að kröfur um íslenskukunnáttu séu af hinu illa eða vafasamar – ég hef a.m.k. ekki séð því haldið fram. Hins vegar er rétt að þær eru vandmeðfarnar, og það hef ég oft bent á – þær verða að vera sanngjarnar og málefnalegar og það verður að gera fólki kleift að uppfylla þær. Ég tek þess vegna undir með Snorra þegar hann segir: „Það má fara saman við framboð af íslenskuþjálfun og íslenskukennslu; hvatar og kröfur og framboð af stuðningi er leiðin fram á við.“ Það er meginatriði að þetta fari saman – kröfur án hvata og stuðnings eru óraunhæfar.