Þeir voru skildnir eftir

Lýsingarháttur þátíðar af sterkum sögnum, sem og veikum sögnum með j í stofni, er myndaður með viðskeytinu -in-: bit-in-, fal-in-, les-in-, stað-in-, tek-in-; bar-in-, tal-in-, val-in-, af bíta, fela, lesa, standa; taka, berja, telja, velja. Aftan við þetta koma svo endingar kyns, falls og tölu. Ef beygingarending hefst á sérhljóði er það almenn regla í málinu að áherslulaust sérhljóð í atkvæðinu á undan fellur brott. Þannig fáum við þágufall eintölu hamr-i af hamar, ekki *hamar-i, nefnifall fleirtölu jökl-ar af jökul-l, ekki *jökul-ar, og fleirtöluna bitn-ir og bitn-ar í karlkyni og kvenkyni af bitin-, ekki *bitin-ir og *bitin-ar. Við þetta brottfall lendir -n-ið úr viðskeytinu næst lokasamhljóði rótarinnar og breytist þá oft í annað hljóð – d á eftir l, m, n en ð á eftir r.

Þannig fáum við fald-ir, fald-ar en ekki *faln-ir, *faln-ar af falin-; tamd-ir, tamd-ar en ekki *tamn-ir, *tamn-ar af tamin-; og barð-ir, barð-ar en ekki *barn-ir, barn-ar af barin-. En eins og algengt er þegar hljóðavíxl eru í beygingu er tilhneiging til samræmingar, þannig að stofn orðsins haldist óbreyttur í öllum beygingarmyndum þess. Þannig eru ýmis dæmi um að n haldist í viðskeytinu á eftir l, m, n og r, þrátt fyrir brottfall, í stað þess að breytast í d eða ð. Í Tímanum 1949 segir: „Tveir sjóðir hafa verið falnir umsjá Sandgræðslusjóðs.“ Á Hugi.is 2005 segir: „Við eigum þakkir skilnar fyrir gestrisnina.“ Á mbl.is 2006 segir: „„alls konar uppgjafahermenn“ séu skilnir eftir.“ Í Vísi 2009 segir: „svo virðast sem þeir hafi verið valnir af handahófi.“

En einnig kemur fyrir að i falli brott úr lýsingarháttarviðskeytinu og n-ið í því breytist í d eða ð í öðrum föllum en þeim þar sem endingin hefst á sérhljóði. „Barður þræll er mikill maður, því í hans brjósti á frelsið heima“ er fræg setning úr Íslandsklukku Halldórs Laxness. Þarna er notað barð-ur í stað barin-n (endingin hefst vissulega á sérhljóðinu u en um það gilda reglur sem óþarfi er að fara út í hér). Í Morgunblaðinu 1992 segir: „„Er þessi brúni þarna tamdur?“ heyrðist spurt og Þóra svaraði: „Hann er taminn“.“ Í Dýraverndaranum 1946 segir: „tömd kráka hjó auga úr krakka, sem var að stríða henni.“ Í DV 1990 segir: „Hann segist hafa verið auðmýktur og skildur eftir í tárum.“ Á Twitter 2018 segir: „taskan hennar var skild eftir úti í rigningunni.“

Þriðja tilbrigðið er það sem var spurt um í „Málspjalli“ í gær – lýsingarhættir eins og skildnir (eftir), valdnir og faldnir sem fyrirspyrjandi sagðist hafa heyrt í stað skildir, valdir og faldir. Þarna er d-inu (sem er orðið til úr n í -in-) haldið eins og það væri hluti rótarinnar og lýsingarháttarviðskeytinu -in- (sem verður -n- á undan sérhljóði) bætt þar við. Fyrirspyrjandi velti fyrir sér hvort þetta væri nýtt en svo virðist ekki vera. Í Morgunblaðinu 1959 segir: „í unglingalandsliðinu voru 4 menn sem æfinlega hafa verið valdnir til landsliðsins á þessu ári.“ Í DV 2001 segir: „Vírkaðlarnir eru faldnir í fjaðurörmum.“ Í DV 2005 segir: „dæmi væru um menn með hundrað lítra kúta faldna í rotþrónni hjá sér.“ Í DV 2006 segir: „Faldnar myndavélar.“

Þarna er lýsingarháttarviðskeytið því í raun tvítáknað í sömu orðmyndum, bæði með d og n. Slíkt er raunar ekki einsdæmi ef um ógagnsæjar hljóðbreytingar er að ræða. Í myndum eins og heilli / heillar og seinni / seinnar í þágufalli og eignarfalli eintölu kvenkyns af lýsingarorðunum heill og seinn er ll / nn (borið fram dl og dn) orðið til úr l-r og n-r – heil-ri / heil-rar, sein-ri / sein-rar, sbr. góð-ri / góð-rar. En vegna þess að það er ekki sérlega gagnsætt að r liggi þarna að baki eru ýmis dæmi um að venjulegum endingum þágufalls og eignarfalls sé bætt við ll / nn (þ.e. dl / dn) og sagt heillri / heillrar, seinnri / seinnrar. Þar með er fallendingin í raun tvítáknuð, þ.e.a.s. r-ið í henni – bæði sem hluti ll / nn (þ.e. dl / dn) og í -ri / -rar sem er bætt þar við.

Sameiginlegt þessum frávikum frá hefðbundinni beygingu er sem sé að stofn orðanna helst ekki eins í öllum beygingarmyndum, og tengsl stofntilbrigðanna eru ógagnsæ í þeim skilningi að hljóðin sem skiptast á eru ekki sérlega lík og víxl þeirra ekki sérlega algeng. Þetta getur valdið því að málnotendum finnist eitthvað vanta – í dæmum eins og heilli / heillar og seinni / seinnar finnst þeim vanta hina venjulegu -ri / -ra-endingu, og í dæmum eins og skildir, valdir og faldir finnst þeim vanta hið venjulega -(i)n-viðskeyti. Í stað þess að ergja okkur yfir þessum „villum“ ættum við í raun að gleðjast því að þær sýna að kerfið sjálft stendur sterkt í huga málnotenda. En ég mæli samt með því að við höldum okkur við hefðbundna beygingu í þessum dæmum.