Ný forsetning: tengdum

Í Málfarsbankandum er sérstök færsla um lýsingarorðið tengdur þar sem segir: „Dálítið ber á því að orðið tengdur sé haft í þágufalli í stað annarra falla í ýmsum orðasamböndum. Þetta ætti að varast. Dæmi: „Hún ætlar að áfrýja dómi sem hún hlaut fyrir fjármálamisferli tengdu gjaldþroti bankans“ í stað: fyrir fjármálamisferli tengt gjaldþroti bankans. „Hann hefur annast ákveðin verkefni tengdum kynbótum á laxi“ í stað: Hann hefur annast ákveðin verkefni tengd kynbótum á laxi. „Taka tillit til sérstakra starfa tengdum aldri“ í stað t.d. Taka tillit til sérstakra starfa sem tengjast aldri. (Ath. að „rétta“ beygingin í síðasta dæminu (þ.e. sérstakra starfa tengdra aldri) hljómar ekki vel þótt hún sé skárri en „sérstakra starfa tengdum aldri“.)“

Ég nefndi þetta einu sinni í pistli í „Málspjalli“ og Hjörvar Pétursson skrifaði færslu um það þar í fyrra og nefndi þetta „tengdum-þágufallið“. Það hefur líka iðulega verið til umræðu í „Málvöndunarþættinum“ þar sem Finnur Birgisson hefur verið sérstaklega iðinn við að tína til dæmi, og kallað það „tengdaþágufall“. Meðal dæma sem nefnd hafa verið er „bandaríska dómsmálaráðuneytið birti milljónir skjala tengdum Epstein“ á vef Ríkisútvarpsins í gær, „Kröfur upp á tæplega 22 milljarða í þrotabú þriggja félaga tengdum Primera Air“ í Vísi 2022, „Hótanir hafa gengið á milli hópa tengdum hnífstunguárásinni á Bankastræti club“ í Vísi 2022, „greiðslan sem fóru til félaga tengdum rannsóknarlögreglumanninum“ í Kjarnanum 2020, o.fl.

Í umræðunni í „Málspjalli“ í fyrra voru flest á því að þetta væri nýlegt fyrirbæri en því fer fjarri – það er a.m.k. sjötíu ára gamalt. Elsta dæmi sem ég fann við lauslega leit var í Ægi 1957: „til dollarasvæðisins, greiðslubandalagslanda og landa tengdum því svæði.“ Í Vísi 1958 segir: „Í ýmsum löndum er nú búið að koma upp háfjallastöðvum til vísindalegra athugana tengdum Alþjóða jarðeðlisfræðiárinu,“ „landa, sem hafa beinna hagsmuna að gæta tengdum fiskveiðum í norðurhöfum“ og „hann yrði miðdepill þeirra átaka tengdum nafni sínu.“ Í Skinfaxa 1959 segir: „meðferð dráttarvéla og tækja tengdum við hana.“ Í Vísi 1960 segir: „Ekki var getið neinna uppþota tengdum verkfallinu.“ Dæmum hefur síðan farið smám saman fjölgandi.

Í öllum þessum dæmum, og meginhluta dæma um þetta fyrirbæri yfirleitt, er þágufallið haft í stað eignarfalls sem búast mætti við. En einnig eru dæmi um annað, svo sem í Vísi 2021 þar sem segir: „á um það bil tveggja ára tímabili hefðu um tuttugu milljónir króna farið í gegnum reikninga honum tengdum“ – þarna mætti búast við þolfallinu tengda. Einnig sjást dæmi um að aðrar myndir orðsins en tengdum séu notaðar andstætt málhefð. Á vef Ríkisútvarpsins 2023 segir: „Næstu daga verður unnið að tillögum og framkvæmdum því tengt.“ Í ávarpi ráðherra á vef Stjórnarráðsins 2010 segir: „Markmiðið með Nýsköpunarmessu og atburðum henni tengdri.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2021 segir: „Fimm hafa látist í slysum tengdu gosinu.“

Í tveimur síðustu dæmunum hefði einmitt mátt búast við myndinni tengdum en þess í stað virðist orðið verða fyrir áhrifum frá öðrum orðum í setningunni – kvenkynsfornafninu henni í atburðum henni tengdri og hvorugkynsorðinu gos í tengdu gosinu. Fleiri dæmi eru nefnd í tilvitnun í Málfarsbankann. Ljóst er þó að langsamlega algengasta frávikið frá „réttri“ beygingu er að nota þágufallsmyndina (í karlkyni eða hvorugkyni) tengdum og þá oftast þar sem búast mætti við eignarfalli – tengds í karlkyni og hvorugkyni, tengdrar í kvenkyni, tengdra í fleirtölu. En eins og bent er á í Málfarsbankanum hljómar „rétta“ beygingin (þar sem m.a.s. eru hafðar gæsalappir um „rétta“) oft ekki vel í slíkum tilvikum og mörgum finnst hún alveg ómöguleg.

Það er ljóst að myndin tengdum hefur einhverja sérstöðu – þágufall af öðrum lýsingarorðum hagar sér ekki á þennan hátt. Í umræðu um þetta í „Málspjalli“ í fyrra sagði Kári Emil Helgason að sér fyndist tengdum „virka hér sem for- (eða eftir-)setning“ og benti á að dæmi væri um að þágufall fallorðs væri endurtúlkað sem forsetning, eins og sökum. Fleiri tóku undir þetta og fannst það áhugaverð tilgáta og ég held að þetta sé einmitt það sem er að gerast. Lýsingarorðið tengdur stjórnar þágufalli á meðfylgjandi fallorði og þetta þágufall hefur svo áhrif á lýsingarorðið og veldur því að það fær mynd þágufalls (í karlkyni eða hvorugkyni), tengdum, í stað þess að sambeygjast nafnorðinu sem það á við í kyni, tölu og falli eins og lýsingarorð gera.

Eins og Eiríkur Kristjánsson nefndi í umræðunni eru slík áhrif orðs á aðliggjandi orð þekkt fyrirbæri í tungumálum og nefnast „attraction“ á ensku – svipað því sem gerist þegar fornafnið hvor fær sama fall og annar í samböndum eins og sáu hvor annan > sáu hvorn annan. Málnotendur fara þá að skynja tengdum sem óbeygjanlegt orð – forsetningu sem stýri meðfylgjandi þágufalli. Það er einnig vel þekkt fyrirbæri í tungumálum og fellur undir það sem nefnist „grammaticalization“ á ensku – hefur verið kallað „málfræðivæðing“ eða jafnvel „málfræðing“ á íslensku. Í því felst að orð „frýs“ í ákveðinni mynd og sú mynd fær nýtt málfræðihlutverk. Þekkt dæmi er þegar þágufall nafnorðsins sök varð að forsetningunni sökum.

Gegn þessari greiningu mætti koma með þá mótbáru að eins og fram kom hér á undan felast frávikin frá hefðinni ekki alltaf í því að myndin tengdum sé „ranglega“ notuð heldur er stundum einhver önnur mynd orðsins notuð „ranglega“, og stundum er önnur mynd notuð „ranglega“ þar sem búast mætti við tengdum. En þetta sýnir bara óvissu og óöryggi málnotenda um notkunina og er einmitt það sem búast má við á breytingaskeiði. Þessi breyting skaðar málið ekkert, ekki frekar en þróun forsetningarinnar sökum úr þágufalli nafnorðs á sínum tíma. Dæmin um tengdum hér að framan eru því í raun ekki „villur“, ekki dæmi um ranglega beygt lýsingarorð, heldur um nýja forsetningu sem við ættum að taka fagnandi og viðurkenna sem rétt mál.