Tvenn pör

Í „Málvöndunarþættinum“ var nýlega vitnað í frétt í DV þar sem stóð: „Er gleðin var á enda ákváðu tvenn pör […] að sameinast í leigubíl.“ Málshefjandi sagði að sér fyndist hann „vera farinn að sjá þessa málnotkun nokkuð oft“ og spurði: „Fer þetta þá ekki að verða viðurkennt mál?“ Fréttinni hefur reyndar verið breytt og þar stendur nú „tvö pör“ sem er vissulega venjulegri málnotkun, en á tímarit.is eru þó samtals meira en fimm hundruð dæmi um tvenn, þrenn og fern pör og í Risamálheildinni eru dæmin tæplega þrjú hundruð. Elsta dæmið er í Nýjum félagsritum 1846: „úr 5 mörkum ullar verða þrenn pör sokka.“ Í Bergmálinu 1898 segir: „Þrenn pör nýlega vígð til hjónabands, og tvenn pör að búa sig undir vígslu.“

En er eitthvað athugavert við að tala um tvenn / þrenn / fern pör? Í Málfarsbankanum segir: „Fleirtalan […] einir (einar, ein), tvennir (tvennar, tvenn), þrennir, (þrennar, þrenn), fernir (fernar, fern), stendur með orðum sem aðeins eru til í fleirtölu.“ Orðið par er til í eintölu og fellur því ekki undir þetta, en eins og ég skrifaði nýlega um eru umrædd lýsingarorð, sem stundum eru kölluð „fleirfaldstölur“, líka notuð með orðum sem eru til í eintölu en vísa til hluta sem parast venjulega saman tveir og tveir og nýtast lítið einir sér – sokkar, vettlingar o.fl. Þótt orðið par sé vissulega eintöluorð að forminu til er innbyggt í merkingu þess að vísa alltaf til tveggja og því er skiljanlegt að málnotendur hafi tilhneigingu til að nota fleirfaldstölur með því.

Þegar par er notað í vísun til tveggja einstaklinga koma líka til áhrif frá orðinu hjón – það hljómar eðlilega að tala um tvenn pör rétt eins og tvenn hjón. Tilfinning málnotenda fyrir því að orðið vísi til tveggja og sé í raun merkingarleg fleirtala þótt það hafi eintöluform kemur líka oft  fram í því að vísað er til par og parið með fleirtölufornafninu þau. Í Fréttablaðinu 2022 segir: „Ástin virðist leika við parið, en þau trúlofuðu sig á afmælisdegi Kristínar.“ Í Vísi 2023 segir: „Vísir fjallaði í febrúar um parið þegar þau voru nýbyrjuð að stinga saman nefjum.“ Einnig kemur fyrir að eintölumyndin taki með sér sögn í fleirtölu. Í Vísi 2012 segir: „en parið voru líka með mat í bílnum.“ Í DV 2018 segir: „parið eru smekkfólk fram í fingurgóma.“

Þótt notkun fleirfaldstalna með par sé ekki í samræmi við málfræðireglur er hún gömul, algeng og merkingarlega eðlileg  – en hún nýtur samt ekki viðurkenningar sem „rétt mál“. Þannig segir Baldur Hafstað í Morgunblaðinu 2017: „Að lokum: [….] Ég á tvenna skó og tvö pör (ekki ‘tvenn pör’) af sokkum.“ Í molanum „Málið“ í Morgunblaðinu 2020 segir: „Þótt par sé tvennt af e-u samstæðu er ekki sagt „tvenn pör“ um eitt par plús annað par – heldur tvö pör, o.s.frv. Öðru gegnir um fleirtöluorð, orð aðeins notuð í fleirtölu – eins og hjón. Hjón plús hjón eru tvenn hjón. Frá þessu er skýrt til að það valdi síður deilum milli tveggja para og tvennra hjóna.“ En raunar má þó finna dæmi um annað viðhorf til notkunar fleirfaldstalna með par.

Árni Böðvarsson gerir nefnilega enga athugasemd við hana í Þjóðviljanum 1960: „[V]ið höfum tekið upp orð eins og par og sett, þótt útlend séu, vegna þess að þau fylla opið skarð og bæta úr þörf í málinu. Ég sé heldur ekkert á móti því að nota þessi orð þar sem þau eiga við. Með því segi ég ekki að þau eigi að útrýma íslenzku orðunum sem hafa tíðkazt í málinu, heldur er þvert á móti skoðun mín sú að þau eigi að koma þeim til hjálpar, þar sem þau nægja ekki. Raunar getur ekki farið hjá því að með tilkomu þeirra minnki stórlega notkun fleirfaldstalnanna, vegna þess hve beint liggur við að tala um tvenn pör af sokkum, úr því að talað er um fimm pör. Orðið par er […] aðeins notað um eitthvað tvennt sem er notað saman eða á að vera saman.“