Ég dreymdi draum

Í Málfarsbankanum segir: „Sögnin dreyma er ópersónuleg. Með henni stendur frumlag í þolfalli.“ Þolfallið hefur vissulega verið algengast með sögninni alla tíð og er enn, en þó aldrei einhaft. Þegar í fornu máli eru einnig dæmi um nefnifall með dreyma eins og Halldór Halldórsson benti á í Íslensku máli 1982. Í Heimskringlu segir t.d.: „Ragnhildur drottning dreymdi drauma stóra.“ Í Maríu sögu segir: „Ein kona […] dreymdi þann draum.“ Í þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu 1540 segir: „yðrir öldungar skulu drauma dreyma.“ Í þýðingu Jónasar Hallgrímssonar og Konráðs Gíslasonar á „Ævintír af Eggérti Glóa“ í Fjölni 1835 segir: „Það var komið fram, sem ég hafði alltaf verið að dreyma mér í bernsku minni.“

Fjölda dæma má finna um nefnifall með dreyma alla tuttugustu öldina, þar á meðal ýmis í verkum þekktra og viðurkenndra skálda. Í þýðingu Matthíasar Jochumssonar á Brandi eftir Ibsen í Íslandi 1898 segir: „Öðruvísʼ ég dreymdi, og dæmdi.“ Í kvæðinu „Roknótt“ eftir Jónas Guðlaugsson í Valnum 1906 segir: „En sittu og dreymdu – við sjáumst aftur.“ Í kvæðinu „Aftansöngur“ eftir Huldu í bókinni Kvæði frá 1909 segir: „hvíldu, sofðu, dreymdu rótt!“ Í kvæðinu „Stína“ eftir Sigurð Sigurðsson frá Arnarholti í Ísafold 1916 segir: „Komdu nú fram í dalinn / Og dreymdu með mér.“ Í kvæðinu „Vakning“ eftir Bjarna M. Gíslason í Lesbók Morgunblaðsins 1931 segir: „Jeg spyr ykkur dýru drengir / sem dreymið um stærri hróður.“

Í nútímamáli er nefnifall með dreyma töluvert algengt, og þágufall einnig a.m.k. síðan í byrjun tuttugustu aldar. Í Vísi 1913 segir: „ekki skil jeg annað, en honum hafi hætt að dreyma.“ Í þetta vitnar Jón Ólafsson í greininni „Móðurmáls-friðun“ í Reykjavík 1913 og segir: „Mér dreymir“!!! – Svo argvítuga afmánarvitleysu segir enginn nema fæddur Reykvíkingur.“ Í Risamálheildinni er á fjórða hundrað dæma um ég eða þú með dreyma, og örlítið færri um mér eða þér. Dæmin um mig eða þig eru aftur á móti rúm nítján þúsund, þannig að þolfallið er augljóslega yfirgnæfandi ennþá. Dæmin um nefnifall og þágufall eru langsamlega flest af samfélagsmiðlum og því ljóst að þessi málnotkun er margfalt algengari í óformlegu máli en formlegu.

Þótt tengsl milli falla og merkingarhlutverka séu ekki einkvæm er nefnifallið vissulega einkum fall gerandans, en frumlag dreyma er ekki gerandi og bent hefur verið á að þolfallið eigi einmitt sérlega vel við merkingu sagnarinnar. Í greininni „Fyrirburðir“ eftir Helga Pjeturss í Ingólfi 1913 segir: „En draumarnir hygg eg stafi nokkuð af áhrifum vakandi og viljandi vitunda á sofandann, og þessvegna á þolfallið svo merkilega vel við, að sagt er mig dreymir fremur en eg dreymi.“ Í Alþýðublaðinu 1971 skrifar Þorsteinn Jónsson á Úlfsstöðum: „Mig dreymir en ekki ég dreymi er hin íslenzka málvenja að segja, og er það í góðu samræmi við, að á Íslandi skyldi það fyrst vera vitað, að hinn sofandi maður er ekki höfundur drauma sinna.“

Í þessu sambandi má benda á að þegar dreyma tekur með sér tvo nafnliði eru þeir venjulega báðir í þolfalli, mig dreymdi draum, og þegar sögnin tekur með sér nefnifall er það dreymandinn sem fær nefnifallið í dæmunum hér að framan en hið dreymda heldur þolfallinu – ég dreymdi draum. En í fornu máli eru dæmi um hið gagnstæða – að hið dreymda standi í nefnifalli en dreymandinn í þolfalli. „Sá maður dreymir mig jafnan“ segir í Hallfreðar sögu; „Mig dreymdi Guðmundur biskup“ segir í Sturlungu. Þarna merkir „Sá maður dreymir mig“ í raun 'sá maður kemur í draum minn' – hið dreymda, sá maður, er því einhvers konar gerandi en dreymandinn óvirkur þolandi. Dæmi af þessu tagi koma ekki fyrir í síðari alda máli svo að ég viti.

Út frá þessu má spyrja hvort notkun nefnifalls um dreymandann þýði að hann sé skynjaður sem einhvers konar gerandi – að draumar okkar sé eitthvað sem við höfum stjórn á. Það er hugsanlegt, en ég held að svo þurfi þó ekki að vera. Það er líka sterk tilhneiging til að dreyma fái þágufallsfrumlag eins og áður segir, þannig að hugsanlega sýnir þetta aðallega flótta frá þolfallinu sem stendur höllum fæti sem frumlagsfall. Hvað sem því líður hefur notkun nefnifalls með dreyma oft verið gagnrýnd – sjaldan þó jafn hart og í draumaráðningaþætti Vikunnar 1975 þar sem segir: „Mér var skapi næst að svara ekki þessu bréfi, því að í því var hræðilega ljót málvilla. Þú skrifaðir: Ég dreymdi. Slíkt er óhugsandi, að sæmilega talandi manneskja segi.“

Þótt „röng“ fallnotkun með dreyma sé algengt umkvörtunarefni hefur meira umburðarlyndi stundum komið fram, eins og hjá Matthíasi Johannessen ritstjóra sem sagði í Skímu 1985: „Þá tel ég ekkert stórmál hvort menn segja ég dreymdi, mig dreymdi eða mér dreymdi draum, því að allar munu þessar myndir vera til í fornu máli ef vel er að gáð.“ Eins og áður segir hefur þolfallið verið algengast með dreyma alla tíð og mun ríkari hefð fyrir því en nefnifalli og þágufalli, og ég mæli með því að við höldum okkur við þá hefð. En í ljósi þess að nefnifall kemur fyrir með dreyma í fornu máli, hefur tíðkast eitthvað alla tíð, viðurkennd skáld hafa notað það, og það er algengt í nútímamáli, kemur vitaskuld ekki til greina að kalla það rangt.