Karlkynsorð með ö í stofni

Sterk karlkynsorð sem hafa ö í stofni í nefnifalli eintölu eru viðsjálsgripir vegna þess að þau geta haft þrenns konar beygingu. Stærsti flokkurinn eru orð eins og köttur sem skipta ö út fyrir e í þágufalli eintölu (ketti) og nefnifalli og þolfalli fleirtölu (kettir, ketti) en fyrir a í eignarfalli eintölu (kattar) og fleirtölu (katta). Svo eru til orð þar sem -ur er ending nefnifalls eintölu og ö helst í allri beygingunni, eins og höldur (eignarfall eintölu hölds, nefnifall fleirtölu höldar); og enn önnur halda ö í allri beygingunni og hafa stofnlægt -r, eins og jöfur (eignarfall eintölu jöfurs, nefnifall fleirtölu jöfrar). Við þetta má bæta orðum með jö í stofni eins og fjörður – þau beygjast eins og köttur að því undanskildu að þau fá i þar sem hin orðin fá e (firði, firðir).

Vandinn er sá að það er engin leið að ráða beyginguna af nefnifalli eintölu einu saman, heldur verður að læra það fyrir hvert orð um sig í hvern þessara flokka það fellur. Þetta er ekkert vandamál með algeng orð eins og köttur og fjörður, enda er beyging þeirra ekkert á reiki. En málið vandast með sjaldgæfari orð, sem fólk rekst síður á í aukaföllum. Orðin kökkur og mökkur beygjast venjulega eins og köttur, en talsvert er um að ö sé haldið í þágufalli og eignarfalli eintölu – kökk, mökk í stað kekki, mekki; kökks, mökks í stað kakkar, makkar. Þetta er ekki nýtt – elsta dæmi um mökks er frá 1878. Athugið að tengsl eru milli stofnsérhljóðs og endingar – ef annað  breytist breytist hitt líka. Það eru engin dæmi um *kökkar, *mökkar í eignarfalli eintölu.

Annað dæmi um orð sem hefur flakkað milli flokka er höldur sem í fornu máli merkir 'jarðeigandi, óðalsbóndi' en er sagt „fornt/úrelt“ í þeirri merkingu í Íslenskri orðabók – í Íslenskri nútímamálsorðabók er það einfaldlega skýrt 'karlmaður'. Í nútímamáli kemur það þó einkum fyrir sem heiti á bílaleigu, Höldur. Það hefur tilhneigingu til að beygjast eins og köttur – í Alþýðublaðinu 1993 segir t.d.: „Við hjá Heldi stöndum þetta af okkur.“ Gísli Jónsson minntist margoft á þetta orð í þáttum sínum um „Íslenskt mál“ í Morgunblaðinu og undraðist árið 1987 „hversu furðulega mönnum gengur illa að fara með jafneinfalt orð og fyrirtækisheitið Höldur. Það beygist nákvæmlega eins og hestur: Höldur, um Höld, frá Höldi, til Hölds.“

Svo er það mögur sem í fornu skáldamáli merkti 'sonur' en kemur í nútímamáli helst fyrir í samsetningunni ástmögur sem skýrt er 'maður sem nýtur mikillar hylli' í Íslenskri nútímamálsorðabók – það eru ekki síst þeir Jónas Hallgrímsson og Jón Sigurðsson sem fá þessa einkunn. Orðið mögur, og samsetningin ástmögur, beygðist eins og köttur en nokkur tilhneiging er til að hafa r-ið stofnlægt og segja ástmögri, ástmögurs í þágufalli og eignarfalli eintölu í stað hinna „réttu“ forma ástmegi, ástmagar – sem ég verð að viðurkenna að mér finnst hljóma undarlega. Einnig má finna dæmi um að orðið sé beygt eins og höldur, þ.e. stofninn hafður ástmög- en ö haldið í allri eintölunni og sagt ástmög í þágufalli og ástmögs í eignarfalli.

Á bak við þetta eru tvær vel þekktar tilhneigingar sem stundum vinna hvor gegn annarri. Önnur er sú að halda sama stofnsérhljóði í allri beygingunni eins og þegar mekki, makkar verður mökk, mökks, og ástmagar verður ástmögurs eða ástmögs. Hin er að laga beygingu orða með sjaldgæf beygingarmynstur að beygingu fjölskipaðri flokka, eins og þegar Höldi, Hölds verður Heldi, Haldar. Ég er almennt þeirrar skoðunar að æskilegt sé að halda í málhefð og þess vegna mæli ég ekki með þeim frávikum frá henni sem hér hafa verið nefnd. Hins vegar eru þau sárasaklaus og engin ástæða til að amast við þeim – ótal dæmi eru um það að fornu og nýju að orð færist milli beygingarflokka og í fæstum tilvikum vita almennir málnotendur af þvi að það hefur gerst.