Ritskoðun er alvörumál

Í Vísi í dag er haft eftir efsta manni á lista Miðflokksins í Mosfellsbæ, í umræðu um gagnrýni á kosningamyndband flokksins: „Þetta er bara ritskoðun. Þetta er bara Sovét-Ísland í dag.“ Af þessu tilefni er rétt að rifja upp merkingu orðsins ritskoðun. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skilgreint sem 'eftirlit opinberrar nefndar með t.d. bókum og dagblöðum sem sker úr um hvort birta megi efnið óbreytt eða eigi að banna það af siðferðislegum eða pólitískum ástæðum' og skilgreiningin í Lögfræðiorðasafni í Íðorðabankanum er: 'Það að skoða rit fyrir prentun þess til að úrskurða um hvort það megi prenta.' Í 73. grein Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir: „Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.“

Strangt tekið vísar orðið eingöngu til þess þegar stjórnvöld eða einhverjir opinberir aðilar koma í veg fyrir að tiltekið efni sé birt. Orðið er þó vissulega oft notað í víðari merkingu um það þegar einhvers konar stjórnandi eða yfirboðari sem ræður yfir tilteknum miðli stöðvar eða reynir að stöðva birtingu einhvers efnis í miðlinum. Um það má nefna ýmis dæmi. Fyrir nokkrum árum skrifaði Sif Sigmarsdóttir pistil í Heimildina þar sem hún lýsti því hvernig dagskrárstjóri Ríkisútvarpsins hafnaði pistli sem hún skrifaði til birtingar í útvarpinu vegna þess um hvað pistillinn fjallaði. Sif notaði ekki orðið ritskoðun um þetta en það kom hins vegar fyrir í pistlinum og í umfjöllun annarra miðla um pistil hennar var talað um þetta sem ritskoðun.

Í Vísi sagði t.d.: „Pistlahöfundurinn þekkti Sif Sigmarsdóttir heldur því fram að hún hafi mátt sæta ritskoðun þegar hún lagði til pistla í Morgunútvarp Rásar 2 Ríkisútvarpsins.“ En í sömu frétt var haft eftir dagskrárstjóra Ríkisútvarpsins að „um hafi verið að ræða ritstjórn, ekki ritskoðun og á þessu tvennu sé munur“. Það má taka undir það að á þessu sé munur, en hins vegar má deila um hvort eigi að kalla þetta ritskoðun – þar getur skipt máli hvort litið er á Ríkisútvarpið og stjórnendur þess sem einhvers konar stjórnvöld. En það er hins vegar verið að teygja töluvert á merkingu orðsins ritskoðun ef það er notað um það þegar stjórnendur einkarekinna miðla hafna því að birta eitthvert tiltekið efni – það er eðlileg ritstýring.

Hvað sem líður einstökum markatilvikum er ljóst að forsenda fyrir því að hægt sé að tala um ritskoðun er sú að þau sem fordæma birtingu ákveðins efnis eða skoðana hafi vald yfir þeim sem setja þetta fram – vald til að stöðva birtinguna. Svo var ekki í því tilviki sem vísað var til í upphafi. Vegna þess að ritskoðun er alvörumál, og bönnuð sérstaklega í stjórnarskrá eins og áður segir, er það óábyrgur og villandi málflutningur að nota þetta orð á þann hátt sem gert var þarna. Það er til þess fallið að hamla eðlilegum skoðanaskiptum, fæla fólk frá því að andmæla málflutningi annarra og slá ryki í augu almennings – og það er misnotkun á íslensku máli sem okkur ber að vinna gegn. Notum orðið ritskoðun varlega og aðeins þegar það á við.