Rafbyssur, ekki rafvarnarvopn

Fyrir hálfu fjórða ári skrifaði ég pistil um orðið rafvarnarvopn sem dómsmálaráðherra og lögregla höfðu þá tekið upp í stað orðsins rafbyssa sem lengi hafði verið notað í málinu. Ég benti á að tilgangurinn með upptöku þessa nýyrðis væri augljóslega sá að slá ryki í augu almennings og gera fólk sáttara við heimildir lögreglu til að nota slík vopn með því að láta líta svo út að þeim yrði fyrst og fremst eða eingöngu beitt í sjálfsvörn – „þetta er auðvitað fyrst og fremst varnarvopn“ sagði þáverandi dómsmálaráðherra. Formaður Landssambands lögreglumanna sagði þó í viðtali að auðvitað væri þetta notað til að yfirbuga fólk sem ógn stafaði af. Það hefur líka sýnt sig að vopnin eru ekki bara notuð í sjálfsvörn lögreglumanna.

Í nýrri skýrslu Ríkislögreglustjóra, „Rafvarnarvopn við handtöku“, segir: „Rafvarnvarvopn voru tekin í notkun sem valdbeitingartæki hjá lögreglu í september 2024. Rafvarnarvopnin eru á sama stigi í valdbeitingarstiganum og kylfa og varnarúði og gefa lögreglu aukna möguleika á að velja þann varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni.“ Þótt hér sé talað um „varnarbúnað sem hæfir hverju verkefni“ er ljóst að hin svokölluðu rafvarnarvopn eru fyrst og fremst valdbeitingartæki og notuð til að ógna fólki – í skýrslunni kemur fram að vopnin hafi verið dregin úr slíðrum eða ógnað með þeim alls 130 sinnum frá upphafi, þótt þeim hafi aðeins verið beitt sextán sinnum. Vitanlega er fráleitt að þar hafi alltaf verið um sjálfsvörn að ræða.

Þetta má glöggt sjá í fréttum. Á vef Ríkisútvarpsins er í dag vitnað í dagbók lögreglunnar þar sem segir: „Lögregla mætti á vettvang og kom að aðilunum, dró rafvarnarvopn og beindi að einum aðila á vettvangi en þurfti ekki að beita vopninu.“ Vitanlega hafa fleiri en einn lögreglumaður komið þarna að, ekkert kemur fram um að sá sem var handtekinn hafi verið vopnaður eða gert atlögu að lögreglunni, og hótun um beitingu rafbyssu því ekki gerð í varnarskyni. Sama má segja um hið hræðilega mál nýlega þegar kviknaði í manni eftir að lögregla skaut á hann með rafbyssu – það er engin leið að fá mig til að trúa því að beiting byssunnar hafi verið eðlileg og nauðsynleg sjálfsvörn margra lögreglumanna gegn einum.

Nú kann vel að vera að eðlilegt sé að lögreglan hafi heimildir til að nota slík tæki – og beiti þeim stundum. En það er ekki til umræðu hér, heldur orðanotkunin – hvernig stjórnvöld misbeita tungumálinu til að hafa áhrif á viðhorf almennings. Í flestum fréttum af því máli sem vitnað var til hér á undan er orðalag lögreglunnar tekið beint upp og talað um rafvarnarvopn. Undantekning er þó frétt Ríkisútvarpsins þar sem í fyrirsögn segir „Lögregla dró upp rafbyssu eftir tilkynningu um innbrot“. Það er hlutverk fjölmiðla að veita stjórnvöldum aðhald og taka ekki orðalag þeirra gagnrýnislaust upp. Orðið rafvarnarvopn er alls ekki lýsandi fyrir það sem um er að ræða, heldur gert til þess gert að blekkja og afvegaleiða. Gætum okkur á slíku.