Blandað kór

Ég var nýlega að lesa hundrað ára gamalt sendibréf og rak upp stór augu þegar ég kom að setningunni „20 manna blandað kór söng hjer í kirkjunni um jólin“. Þarna sýnir hvorugkynsmyndin blandað að kór er notað sem hvorugkynsorð og það hafði ég aldrei séð. Það var þó fljótlegt að ganga úr skugga um að þetta eru ekki pennaglöp heldur var hvorugkynsmynd orðsins algeng á fyrstu áratugum síðustu aldar. Hún er gefin í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 en vísað á karlkynsmyndina sem er því greinilega talin aðalmyndin. Hvorugkynið er einnig nefnt í þriðju útgáfu Íslenskrar orðabókar en sagt „sjaldg.“. Í Íslenskri orðsifjabók segir að hvorugkynsmynd orðsins í íslensku sé tilkomin fyrir áhrif frá dönsku.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók er karlkynsorðið kór skýrt bæði 'hópur fólks sem syngur saman raddaðan söng, með fleiri en einn söngmann í hverri rödd' og 'innsti hluti kirkju'. Eins og kemur fram í Íslenskri orðsifjabók er orðið tökuorð úr miðlágþýsku og þaðan komið af chorus í latínu. Fyrrnefnda merkingin er sögð upphafleg – „Innsti hluti kirkjunnar fékk þetta nafn af söngflokknum sem þar stóð“. Fjölmörg dæmi eru um orðið í fornu máli og þá er það nær alltaf í síðarnefndu merkingunni en þó eru dæmi um þá fyrrnefndu – í Maríu sögu frá fjórtándu öld segir t.d.: „Þeir eru precentores og byrja upphaf messu með ágætlegri röddu, en allur kórinn syngur eftir.“ Fram yfir 1900 eru langflest dæmi um orðið um síðarnefndu merkinguna.

Elsta örugga dæmið um hvorugkynið á tímarit.is er í Þjóðólfi 1896: „enda hafa þeir fengið einkar smellið lag við það kvæði, til að syngja „solo“ með kóri.“ Í Íslandi 1898 segir. „með kórinu voru hvorki meira nje minna en 4 lúðrar, harmoníum og Piano látin leika undir.“ Í Ingólfi 1904 segir: „við það hætti kórinu á að tengja á-ið við næsta orð á undan.“ Í Reykjavík 1905 segir: „Samsöngurinn til ágóða fyrir söng-kórið í Dómkyrkjunni verður haldinn í Báruhúsinu næstk. Laugard. og Sunnudagskvöld.“ Í Norðurlandi 1906 segir: „en „kórið“ tæki undir létt og lipurt.“ Í Ingólfi 1907 segir: „Tókst hann hið bezta, einnkannlega karla- og kvennakórið.“ Í Ísafold 1907 segir: „hún gat ekki samlaðast hinum röddunum (í kórinu).“

Það er þó rétt að hafa í huga að vegna þess að nefnifall og þolfall eintölu án greinis er eins, kór, hvort sem orðið er haft í karlkyni eða hvorugkyni, þá gætu hvorugkynsdæmin verið mun fleiri. En ef lýsingarorð stendur með nafnorðinu sker það úr, eins og í dæminu sem vísað var til í upphafi. Á árunum 1910-1929 eru samtals 104 dæmi um hvorugkynið blandað kór á tímarit.is en 99 um karlkynið blandaður/blandaðan kór. Hvorugkynið virðist því hafa verið álíka algengt og karlkynið á þessum tíma. En um miðjan fjórða áratuginn verður skyndileg breyting – hvorugkynsmyndirnar hverfa nær alveg á örfáum árum og eftir 1940 finnast nær engin dæmi um þær á tímarit.is. Yngsta örugga dæmið sem ég hef séð er frá 1959.

Það er ekki gott að segja hvers vegna hvorugkynið hvarf svo snögglega. Það má halda því fram að það hefði verið hentugt að greina milli hinna tveggja merkinga orðsins með mismunandi kynjum – í merkingunni 'innsti hluti kirkju' hefur orðið ævinlega verið karlkyns. En kannski hefur karlkynið þar með haft nógu sterka stöðu til að útrýma hvorugkyninu, og einnig er hugsanlegt að danskur uppruni hvorugkynsins hafi unnið gegn því. Hvað sem því líður er þetta skemmtilegt dæmi um að hegðun orða er sífellt að breytast – nafnorð skipta um kyn og beygingarflokk, sagnir skipta um beygingu og fallstjórn, o.s.frv. Allt er þetta málinu alveg að meinalausu og ástæðulaust að amast við því, svo framarlega sem orðin beygjast á annað borð.