Hugarhrelling sú er hart þér þjakar nú

Ég var að lesa Barn náttúrunnar eftir Halldór frá Laxnesi eins og höfundurinn kallaði sig á þeim tíma og rakst á setningarnar „hann knúði það áfram með keyri sínu, vindinum, og notaði það til að þjaka mönnunum með“ og „Í fyrstu hafði það verið harmurinn yfir að missa Huldu, sem hafði þjakað honum“. Þarna tekur sögnin þjaka með sér þágufall sem ég mundi ekki eftir að hafa séð – í nútímamáli stjórnar þjaka ævinlega þolfalli. En í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, sama tíma og Barn náttúrunnar, er sögnin eingöngu gefin upp með þágufalli, og í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru fjölmörg dæmi um þágufallið allt frá sautjándu öld, svo sem „Þeir hafa bæði hrakt og þjáð / hrundið og þjakað honum“ í Passíusálmunum.

Ég hefði reyndar átt að muna eftir því að vitanlega tekur þjaka með sér þágufall í kvæði sem við höfum flest sungið – „Hugarhrelling sú / er hart þér þjakar nú“ segir í „Nú er frost á Fróni“ eftir Kristján Jónsson Fjallaskáld – kvæðið heitir raunar „Þorraþrællinn 1866“ sem sýnir aldur þess. En eins og með margt sem maður lærir í æsku hef ég aldrei tekið sérstaklega eftir þessu, og við erum líka vön því að ýmislegt í kveðskap víki frá venjulegu orðalagi án þess að við yfirfærum það á venjulegt mál. Vel má líka vera að þessu sé stundum hnikað til og reyndar má finna þess dæmi í söngbók á netinu að þágufallinu sé breytt í þolfall og textinn hafður „er hart þig þjakar nú“ en óvíst er hvort sú breyting hefur verið gerð viljandi eða óviljandi.

Í Passíusálmunum má reyndar líka finna dæmi um að þjaka taki þolfall – „Þóknist honum að þjaka / þitt hold örkumslum með“. En að öðru leyti virðist sögnin undantekningarlítið taka þágufall fram á tuttugustu öld þótt hún taki reyndar iðulega með sér forsetninguna að í elstu dæmum og merkir þá stundum fremur 'þrengja að, þrýsta á' en 'valda vanlíðan, þungu álagi' eins og í „fólkið þrengir og þjakar að þér“ í Nýja testamentinu í þýðingu Odds Gottskálkssonar frá 1540. Einstöku dæmi má þó finna um þolfallið, svo sem „bezt þú veizt, hvar böndin þjaka mann“ í Skírni 1835 og „einræðisleg og óhagkvæm yfirdrottnan hafði beygt hann í ásamt ýmsu öðru, er lengi hafði þjáð og þjakað hinn kraptalitla þjóðarlíkama“ í Gesti Vestfirðingi 1850.

En fallstjórn sagnarinnar virðist fara að breytast fyrir alvöru upp úr aldamótum, einkum á öðrum áratug tuttugustu aldar, og þágufallið hverfur smám saman – eftir miðja öldina sjást aðeins einstöku dæmi um það og nú hljómar það framandi í eyrum flestra, held ég. Það eru auðvitað til tugir ef ekki hundruð dæma um breytta fallstjórn sagna og þessi hegðun þjaka er því ekkert merkileg – og í raun ekki nema ein ástæða til að skrifa sérstakan pistil um hana: Að benda á að slíkar breytingar eru alþekktar í málsögunni og spilla málinu ekki neitt. Þess vegna er ástæðulaust og í raun fráleitt að ergja sig yfir sambærilegum breytingum sem eru í gangi núna, svo sem eins og breytingum á frumlagsfalli sagna á við langa og vanta.