Rúmföt, sængurföt og önnur skyld orð

Í gær var bent á það í Facebook-hópnum „Málspjall“ að orðin rúmföt og sængurföt eru skýrð á nákvæmlega sama hátt og hvort með öðru í orðabókum – 'lak, sængurver og koddaver, sængurföt/rúmföt' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Í Íslenskri orðabók gegnir svipuðu máli en þar er flettiorðið sængurfatnaður en ekki sængurföt. Það orð er líka skýrt á sama hátt í Íslenskri nútímamálsorðabók, þar sem einnig er gefið orðið rúmfatnaður og skýrt 'rúmföt', og í Íslenskri orðabók er líka orðið sængurklæði, skýrt 'sængurfatnaður'. Dæmi eru um öll þessi orð í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans, og einnig um rúmklæði og sængurklæðnaður auk þess sem rúmklæðnaður finnst á tímarit.is. Einnig má finna einstöku dæmi um rúmtau og sængurtau.

Hér er rétt að hafa í huga að sæng merkir yfirleitt 'rúm' í fornu máli, eins og seng gerir enn í dönsku – nútímamerkingin virðist ekki sjást fyrr en seint á fimmtándu öld: „í ófríðu þrjár sængur og fornt áklæði norrænt“ segir í bréfi frá 1486. Orðið rúm getur líka haft nútímamerkinguna í fornu máli þótt merkingin 'rými, pláss' sé venjulegri. Samsetningar af báðum orðum eru því eðlilegar og gætu verið gamlar í málinu, en hið eina þessara orða sem kemur fyrir í fornu máli er sængurklæði/sængarklæði. Í Ágústínuss sögu (handriti frá fyrri hluta sextándu aldar) segir: „Svo var og hans sængarklæði.“ Í Hjálmþérs sögu og Ölvis (handriti frá seinni hluta sautjándu aldar) segir: „tók sverðseggin í sundur öll sængurklæðin“.

Sex þessara orða, rúmföt, sængurföt, rúmfatnaður, sængurfatnaður, rúmklæði, sængurklæði, eru gefin og skýrð 'Sengeklæder' í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924. Það orð er nú úrelt í dönsku en virðist ekki einungis hafa átt við lak, sængurver og koddaver, heldur einnig og ekki síður sæng og kodda – 'om de dyner, tæpper, puder (og lagener), der hører til en seng' segir í hinni sögulegu Ordbog over det danske Sprog. Í staðinn fyrir sengeklæder er nú notað sengetøj í dönsku og skýrt bæði 'linned som en seng redes med, dvs. lagen og dyne- og pudebetræk' og 'dyner, puder, lagner, betræk m.m. som en seng redes op med'. Dönsku orðin geta sem sé bæði átt við sæng og kodda og einnig lak, sængurver og koddaver – en hvað með þau íslensku?

Það er ekki ólíklegt að danskan hafi haft áhrif á merkingu íslensku orðanna og jafnvel tilurð sumra þeirra. Mjög oft er erfitt að átta sig á nákvæmri merkingu þeirra og líklegt að þau vísi oft til hvors tveggja í senn. Í Nýjum félagsritum 1855 segir: „Piltar þeir er í skólann ráðast leggja sér til bækur, íveruklæðnað og rúmföt o.s.frv.“ Í Norðanfara 1853 segir: „Aðeins varð bjargað sængurfötum úr baðstofunni.“ Í Tímanum 1874 segir: „varð engu bjargað sem inni var, nema litlu einu af rúmfatnaði.“ Í Norðanfara 1885 segir: „Brann öll baðstofan og mikið af sængurfatnaði.“ Í Tímanum 1949 segir: „Sængurklæðnaður þeirra er ein rifin sæng, ekkert ver eða lak.“ Í Alþýðublaðinu 1956 segir: „Hún […] á bæði rúmklæðnað og fulla fatakistu.“

Stundum er þó ljóst að aðeins er átt við sængur og kodda. Í Ársritinu Gesti Vestfirðingi 1848 segir: „hversu þurt sem nýtt fiður finnst vera, er það þó aldrei ólyktarlaust, og ætíð óhollt í rúmfötum, meðan það er nýtt“ og „þó fiðrið sé þá svo þurt orðið, að það sé álitið fært til að láta það í sængurföt“. Í Stjórnartíðindum 1874 er talað um „nýjan hálm í rúmföt“. Í öðrum tilvikum er átt við lök og ver, eins og í Ísafold 1890: „Klæðaburður bágborinn mjög, og rúmfatnaður þaðan af vesalli: ekki annað en strigatuskur í sængurfata stað, þegar sængurfötin hjeðan eru upp slitin.“ Í Norðanfara 1877 segir: „Finnar hafa engan sængurfatnað, og fara því aldrei úr fötunum.“ Í Vikunni 1940 segir: „Það glitti í hvít rúmklæðin í röð meðfram veggjunum.“

Oft er greinilegt að orðin eru notuð í sömu merkingu – 'lak, sængurver og koddaver'. Í DV 2010 segir: „Hrein sængurföt. Það er fátt jafnaðlaðandi og tandurhrein rúmföt.“ Í Norðurslóð 2015 segir: „Sjálfur sagðist hann hafa komið með tvenn sængurföt að heiman og passað upp á það að skipta um rúmföt þegar tíminn var hálfnaður.“ Í Fréttablaðinu 2021 segir: „Við bjóðum upp á rúmföt frá […] Quagliotti sem vefur dúka og sængurföt fyrir bresku drottninguna.“ En önnur dæmi benda til mismunandi merkingar eins og „til leigu herb. með húsgögnum, […] rúmföt, sængurföt“ í Bændablaðinu 2008 og „Síðustu ár hefur hins vegar dregið úr því að fólk noti rúmteppi en setji þess í stað falleg rúmföt á sængurföt og láti það duga“ í Fréttablaðinu 2023.

Tvö þeirra sem tóku þátt í umræðum um orðin rúmföt og sænguföt í „Málspjalli“ könnuðust við merkingarmun á orðunum. Það var hins vegar athyglisvert að annað þeirra sagði „Móðir mín sem hafði verið í húsmæðraskólanum á Laugarvatni talaði um sæng og kodda sem rúmföt og kodda- og sængurver sem sængurföt“ en hitt sagði „Ég hef alltaf skilið sængurföt sem kodda og sæng(ur), rúmföt hins vegar sem allt tauið sem fer á rúmið“ – sem sé þveröfugt. Sennilega hefur fólki fundist gagnlegt að hafa mismunandi orð um kodda og sængur annars vegar og lök og ver hins vegar, og þar sem tvö orð voru tiltæk á þessu merkingarsviði hafa þau verið gripin og gefin mismunandi merking – en misjafnt hvort þeirra fékk hvora merkinguna.