Er langt í að jafnrétti næst – eða náist?

Ég hef undanfarin ár skrifað hundruð pistla um ýmis málfarsleg atriði, en tvö viðfangsefni hef ég forðast eins og heitan eldinn – ekki vegna þess að lítið sé um þau að segja, heldur vegna þess að ég skil þau ekki nógu vel sjálfur til að ég treysti mér til að útskýra þau fyrir öðrum. Annað þessara efna er viðtengingarháttur. Notkun hans er stundum háð setningagerð, stundum háð merkingu, og stundum háð samspili þessara þátta sem getur orðið býsna flókið. Það er töluvert mál fyrir börn á máltökuskeiði að átta sig á þessum margbrotnu skilyrðum og þau leiða til þess að notkun háttarins er töluvert á reiki. Stundum er sagt að hann sé að hverfa en það er einföldun því að þótt framsöguháttur sé oft notaður í hans stað eru einnig dæmi um hið gagnstæða.

Á vef Ríkisútvarpsins mátti í dag finna fyrirsögnina „171 ár í að jafnrétti næst miðað við núverandi stöðu mála“. Þar er sambandið í að notað í merkingunni 'þar/þangað til' eins og kemur glöggt fram í því að í fréttinni sjálfri er þar til notað í stað í að – „Sé tekið mið af stöðu jafnréttismála í heiminum núna eru enn 171 ár þar til jafnrétti kynjanna er náð“. Í innleggi í  Facebook-hópnum „Málspjalli“ var í dag vitnað í fyrirsögnina á vef Ríkisútvarpsins og spurt hvort þarna ætti ekki fremur að vera viðtengingarháttur, 171 ár í að jafnrétti náist. Flestum sem tóku þátt í umræðunni fannst það myndu fara betur, en ég hélt því fram að framsöguháttur væri alveg eðlilegur þarna. Þegar ég fór að skoða þetta betur kom ýmislegt forvitnilegt í ljós.

Svo er að sjá sem sambandið í að í merkingunni 'þar/þangað til' sé tiltölulega nýlegt í málinu. Elsta dæmi sem ég fann um það var í Þjóðviljanum 1937: „Hann […] vantaði ½ ár í að vera 80 ára, er hann andaðist.“ Hliðstætt dæmi er í Morgunblaðinu 1959: „Hann […] vantaði þá tæpt ár í að verða hálfníræður.“ Nokkur sams konar dæmi þar sem vísað er til aldurs fólks má finna frá sjöunda áratugnum, og einnig örfá dæmi af öðru tagi eins og „Yfirborðið er nú orðið það hátt, að ekki er langt í að fari að verða hlaup“ í Morgunblaðinu 1964, en þar gæti merkingin reyndar verið 'lítið vantar upp á' frekar en 'þar/þangað til'. Sama gildir um setningar eins og „Ef maður verður það er ekki langt í að annar gangi af hinum dauðum“ í Vísi 1965, og örfáar aðrar.

Öll elstu dæmin um í að í merkingunni 'þar/þangað til' eru um nafnháttarsetningar en elsta dæmi sem ég finn um setningu með frumlagi á eftir í að er í Morgunblaðinu 1977: „enn eru sennilega nokkur ár í að þjóðvegurinn verði fær fólksbílum þangað að sumarlagi.“ Sárafá dæmi eru um í að í merkingunni 'þar/þangað til' fram til 1980, en þá snarfjölgar þeim, bæði nafnháttarsetningum og setningum með frumlagi. Tíðni sambandsins í þessari merkingu hefur haldið áfram að aukast og í Risamálheildinni er í að talsvert algengara en þangað til og litlu sjaldgæfara en þar til – í því umhverfi sem öll samböndin ganga. En vitanlega er ekki líkt því alltaf hægt að setja í að í stað hinna – til að svo sé hægt þarf tímaákvörðun að vera á undan.

Það er því ljóst að sambandið í að á sér ekki nema tæplega hálfrar aldar hefð í málinu og ekki hægt að vitna í gömul dæmi til að rökstyðja hvort það eigi að taka með sér framsöguhátt eða viðtengingarhátt, en frá upphafi hefur það langoftast tekið viðtengingarhátt þótt undantekningar megi finna eins og í Morgunblaðinu 1983: „En það eru nokkur ár í að það hús verður tilbúið.“ Framsöguháttardæmum virðist þó hafa fjölgað á seinni árum. Í ræðu á Alþingi 1998 segir: „Aðeins eru rúmir tveir mánuðir í að starfsemin verður flutt frá Vestmannaeyjabæ til ríkisins.“ Í Vísi 2006 segir: „Að sögn Jónasar eru þá þrjár vikur í að tilboð verða opnuð.“ Í Bændablaðinu 2022 segir: „Það eru ekki mörg ár í að bannað verður að fara þar um með þungaumferð.“

Það mætti hugsa sér að rökstyðja notkun viðtengingarháttar í fyrirsögninni sem vitnað var til í upphafi með því að segja að sambandið í að vísi til ókomins tíma og um hann ríki eðli málsins samkvæmt óvissa, og það sé einmitt (eitt helsta) hlutverk viðtengingarháttar að tákna óvissu. En athugið að í stað í að er hægt að setja þar/þangað til, í nákvæmlega sömu merkingu, eins og gert var í fréttinni sem fór á eftir fyrirsögninni, og þá verður að nota framsöguhátt enda þótt óvissan sé vitanlega sú sama – það er ekki hægt að segja *171 ár þangað til jafnrétti náist, held ég. Óvissan ein og sér kallar því ekki á viðtengingarhátt. Mér finnst báðir hættirnir ganga í fyrirsögninni, en þarna er ekkert rétt eða rangt heldur verður hver að fylgja sinni málkennd.