Eiríkur Rögnvaldsson

Stundum notum við tvö eða fleiri lýsingarorð hvort/hvert á eftir öðru með sama nafnorðinu – gömul og snjáð flík, skemmtileg ung þýsk kona, o.s.frv. En geta þessi lýsingarorð staðið í hvaða röð sem er? Því er haldið fram að enskum lýsingarorðum megi skipta í eftirfarandi tíu merkingarflokka sem standi í þessari röð: (1) skoðun (óvenjulegur, fallegur, indæll); (2) stærð (feitur, lítill, hár); (3) útlitseiginleikar (hrjúfur, horaður, draslaralegur); (4) lögun (kringlóttur, ferkantaður, hnöttóttur); (5) aldur (ungur, gamall, unglegur); (6) litur (blár, rauður, bleikur); (7) uppruni (borgfirskur, hollenskur, tyrkneskur); (8) efni (málmur, viður, plast); (9) gerð (fjölnota, U-laga, marghliða); (10) tilgangur (þrifa(tæki), smíða(tól), eldunar(áhald)).

Eins og þarna er sýnt notar íslenska yfirleitt fremur samsetningar en lýsingarorð fyrir síðasta flokkinn. En hugmyndin er sem sé sú að þegar tvö eða fleiri lýsingarorð standa saman fylgi þau þessari röð ef ekkert sérstakt kemur til sem hefur áhrif á röðina – við segjum glæsilegur (1) stór (2) ungur (5) rauður (6) skagfirskur (7) alhliða (9) gæðingur. Auðvitað eru runurnar sjaldnast svona langar og engin leið að nota orð úr öllum flokkum saman í einum lið. Röðin getur breyst ef sérstök áhersla er lögð á eitthvert þessara atriða og eins geta stofnsérhljóð lýsingarorðanna skipt máli – það er þekkt að í ýmsum orðapörum standa orð með nálægu sérhljóði á undan fjarlægu í fjölda mála. Dæmi um það eru ding – dong, ping – pong, tik – tak, tik – tok o.s.frv.

Athugið að þetta eru óskráðar reglur sem þau sem eiga ensku að móðurmáli fylgja meira og minna ómeðvitað, án þess að þeim hafi nokkurn tíma verið kenndar þær. Spurningin er nú hvort svipaðar reglur, eða einhverjar allt aðrar, gildi í íslensku – eða gilda kannski engar sérstakar reglur um röð íslenskra lýsingarorða? Eiga þessir flokkar við í íslensku eða er flokkaskiptingin þar kannski allt önnur? Þetta hefur lítið verið skoðað eftir því sem ég best veit en í fljótu bragði virðast orð úr fyrsta flokki, „skoðun“, oft koma á eftir ýmsum öðrum. Við segjum stór (2) og sterkur (1) frekar en sterkur og stór, lítill (2) og ljótur (1) frekar en ljótur og lítill, ungur (5) og fallegur (1) frekar en fallegur og ungur, gamall (5) og góður (1) frekar en góður og gamall.

Í öllum þessum dæmum er fyrra parið margfalt algengara en það seinna, bæði á tímarit.is og í Risamálheildinni. Þarna getur auðvitað fleira komið til og haft áhrif á röðina, svo sem stofnsérhljóð orðanna og atkvæðafjöldi. Hvað sem því líður er ljóst að við höfum einhverja ómeðvitaða tilfinningu fyrir þessu án þess að okkur hafi verið kennt þetta – það getur ekki verið tilviljun að meira en fjörutíu sinnum fleiri dæmi eru um stór og sterkur en um sterkur og stór á tímarit.is. En þessi pör eru öll mjög algeng og vegna þess hversu oft við heyrum þau er eðlilegt að við tileinkum okkur reglur um röð þeirra. Spurningin er hins vegar hvort við höfum tilfinningu fyrir eðlilegri röð sjaldgæfari orða – tilfinningu sem byggist á merkingu þeirra.

Ómeðvitaðar reglur af þessu tagi þróast smátt og smátt á löngum tíma og þótt íslenska og enska séu skyld tungumál eru á annað þúsund ár síðan þau greindust að og engin sérstök ástæða til að ætla að sama flokkaskipting og röð eigi við í báðum málum. Flokkunin og röðin hér að framan er því sett fyrst og fremst til gamans, til að þið getið sjálf borið hana saman við málkennd ykkar. En hvernig sem þessu er háttað í íslensku er ljóst að við kunnum – ómeðvitað – alls konar reglur sambærilegar reglur sem við beitum í málnotkun okkar án þess að gera okkur grein fyrir því. Til að við tileinkum okkur slíkar ómeðvitaðar reglur þurfum við að lifa og hrærast í auðugu málumhverfi og þess vegna skiptir máli að hlusta sem mest á íslensku, tala hana, lesa og skrifa.

Áðan fékk ég fyrirspurn um orðið realstúdent sem fyrirspyrjandi hafði rekist á í gömlum texta. Skýringu á þessu orði er ekki að finna í neinum íslenskum orðabókum en nokkur dæmi eru um það í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans og þar á meðal eitt úr orðalista í Sögu Reykjavíkurskóla eftir Heimi Þorleifsson, þar sem segir „realstúdent = gagnfræðingur“. Reyndar er orðið gagnfræðingur 'sá eða sú sem hefur lokið gagnfræðaprófi' einnig orðið sjaldséð eftir að gagnfræðaskóli 'unglingaskóli (áður fyrr) með þremur bekkjum sem lauk með landsprófi, eða fjórum bekkjum með gagnfræðaprófi' var lagður af og þar með gagnfræðapróf 'lokapróf frá gagnfræðaskóla' – skýringar úr Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem orðin eru merkt „gamalt“.

Einnig var talað um realskóla en það orð er komið beint úr dönsku – elsta dæmi um orðið í íslensku er í grein Jóns Sigurðssonar „Um skóla á Íslandi“ í Nýjum félagsritum 1842 þar sem segir í almennri lýsingu á skólakerfi í Prússlandi (en svipaða merkingu mun orðið hafa haft í dönsku): „Í Realskólunum er skólatíminn frá byjun 7da til 17da eða 18da árs, og ætlunarverk þeirra er sumpart að búa undir ena lærðu skóla (í enum neðri bekkjum), sumpart (í efstu bekkjum) að menta úngmennin þannig, sem samsvarar stétt þeirri, er þau eru ætluð til.“ Orðið var nokkuð notað í íslensku næstu ár – í Þjóðólfi 1875 segir: „Liggur fyrir þingum tillaga […] um stofnun realskóla fyrir Norður- og Austurland, sem seinna mætti stækka upp í latínu skóla.“

En í Ísafold 1877 segir frá því að nefnd sem Alþingi kaus leggi til „að stofna skuli á landsins kostnað á Möðruvöllum í Hörgárdal gagnfræðaskóla, er kenna skuli i hið sama og lærisveina Reykjavíkur lærða skóla á að reyna í við fyrra hlut burtfararprófs […] að undanskilinni grísku og latínu“ og skömmu síðar voru samþykkt „Lög um stofnun gagnfræðaskóla á Möðruvöllum.“ Þarna er komið orðið gagnfræðaskóli sem á greinilega að koma í staðinn fyrir orðið realskóli. Nokkru síðar var svo stofnaður „Alþýðu- og gagnfræðaskólinn í Flensborg“ sem m.a. sinnti menntun kennara, en þrátt fyrir gagnfræðaskólaheitið voru báðir þessir skólar iðulega kallaðir realskólar áfram – og þeir sem útskrifuðust frá þeim voru oft kallaðir realstúdentar.

Það orð sést fyrst í Norðanfara 1877: „þeir sem vildu þyrftu eigi að læra  látínu nje grísku og gætu sem realstúdentar tekið burtfararpróf í hinum öðrum greinum.“ Í Lýð 1889 segir: „Orðið Real-stúdent, sem sumir brúka, er óviðfelldið, þá mætti kalla námsveina.“ Þótt realskole sé komið úr dönsku virðist realstudent ekki hafa verið notað þar, heldur vera íslensk smíð, líklega frá Jóni Hjaltalín skólameistara á Möðruvöllum. Í grein Snorra Sigfússonar í Samvinnunni 1978 segir: „Hjaltalín lét nefna þá sem brautskráðust úr skólanum realstúdenta en flestir munu hafa verið hálffeimnir við það.“ Jóni hefur líklega fundist realstúdent virðulegra en gagnfræðingur – „Um tíma þótti fínt að vera real-stúdent en fínast að vera stúdent“ segir í Vísi 1956.

Reyndar var orðið gagnfræðastúdent líka til um gagnfræðing, en sjaldgæft. Í lýsingu á norsku skólakerfi í Baldri 1870 segir: „Upp frá þessu skulu í öllum „lærðum“ skólum vera tvær deildir. í annari er kennd latína (og gríska) ásamt öðrum kennslugreinum, en í hinni eru þessi tvö mál ekki kennd. Þeir, sem útskrifast úr skólunum, eru stúdentar með jöfnum rjett, hvort sem þeir hafa numið grísku og latínu, eða ekki. Þeir stúdentar, sem eigi hafa numið þessi mál, heita gagnfræða-stúdentar, og hafa þeir rjett til, að taka próf í gagnfræðum, lögum og læknisfræði […]. Þar á móti geta að eins latínskir stúdentar tekið próf í (málfræði og) guðfræði.“ Samkvæmt nýlegum fréttum stefnir í að allir íslenskir stúdentar verði gagnfræðastúdentar – realstúdentar.

Í haust skrifaði ég pistil sem hét „Notum orðabækur!“. Tilefnið var að ég hafði orðið var við að í stað þess að fletta merkingu íslenskra orða upp í traustum orðabókum var fólk farið að spyrja ChatGPT eða önnur gervigreinarlíkön – og treysta svörunum. Það er hins vegar stórvarasamt – þótt gervigreindarlíkönin geti svarað einföldum spurningum um algeng og óumdeild atriði í íslensku bregst þeim oftast bogalistin þegar farið er út í flóknari atriði, einkum þau sem skiptar skoðanir eru um. Þar fyrir utan eru líkönin þekkt að meðvirkni og veita oft svör í samræmi við væntingar fyrirspyrjanda, og þess vegna skiptir miklu máli hvernig fyrirspurnir eru orðaðar – hægt er að fá mismunandi svör við sömu fyrirspurn með því að breyta orðalagi svolítið.

Síðan ég skrifaði áðurnefndan pistil hef ég séð fjölmörg dæmi um sífellt vafasamari notkun gervigreindar til að svara spurningum um íslenskt mál og bókmenntir. Til að svara nýlegri fyrirspurn um höfund tilgreindra vísuorða í Facebook-hópnum „Skemmtileg íslensk orð“ spurðu ýmsir svarendur gervigreind og fengu ótrúlegustu svör – að þetta væri úr gamalli þulu í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar, að þetta væri eftir Bólu-Hjálmar, og jafnvel að þetta væru „þekktar línur úr kvæðinu Gunnarshólmi eftir Jónas Hallgrímsson, þar sem lýst er aðförinni að Gunnari á Hlíðarenda“ – og uppdiktað erindi tilfært í heild. Smávegis gúgl leiddi hins vegar í ljós að vísuorðin eru úr kvæði eftir Bjarna Thorarensen amtmann, vissulega ekki mjög þekktu.

Versta dæmið fékk ég þó í morgun í tölvupósti frá manni í fyrirtækjarekstri sem sagðist hafa staðið í stríði við markaðsdeildina hjá sér og auglýsingastofu um tiltekið atriði í stafsetningu. Hann hafði fyrir sér auglýsingu menntamálaráðuneytisins um íslenska stafsetningu þar sem réttur ritháttur er sérstaklega nefndur, og auk þess grein á Vísindavefnum þar sem sami ritháttur er tilgreindur. Gegn þessu var því einu teflt að gervigreindin styddi annan rithátt. En ef spurt er um rithátt orðs er það væntanlega vegna þess að fyrirspyrjandi er í vafa – við spyrjum ekki um það sem við erum viss um. Þess vegna er afskaplega vond hugmynd að nota gervigreind til að ráðleggja sér um stafsetningu – enn verri en nota hana til að fá upplýsingar um merkingu orða.

Ef fyrirspyrjandi er í vafa um ritháttinn er nefnilega ekki ólíklegt að sama gildi um fleiri málnotendur – og þá er jafnframt líklegt að einhver dæmi séu um að viðkomandi atriði sé skrifað á fleiri en einn hátt í textum. Þar með er fjandinn laus – því að gervigreindarlíkönin hafa þar með séð fjölda dæma um ranga ritun orðsins. Í því tilviki sem um var spurt eru dæmi um ranga ritun í miklum meirihluta í Risamálheildinni – hlutfallið er 2:5, þ.e. tvö rétt rituð dæmi á móti fimm rangt rituðum. Á tímarit.is er munurinn nokkru minni en þó rúmlega tvöfaldur. Þess vegna er eðlilegt að gervigreindarlíkön velji ranga ritháttinn – þau hafa séð mun fleiri dæmi um hann. Spyrjið aldrei gervigreind um stafsetningu – notið Íslenska stafsetningarorðabók og Ritreglur!

Í dag var spurt í „Málspjalli“ hvernig fólk bæri fram þátíð sagnarinnar efla, eins og í þetta efldi sjálfstraust hjá honum. Þetta er áhugaverð spurning en henni er ekki auðsvarað og erfitt að skýra þetta út án vísunar í meiri hljóðfræðiþekkingu en venjulegir málnotendur hafa – en ég ætla samt að reyna. Í umræðum um þetta nefndi fólk einkum þrenns konar framburð – evldi, elvdi og eldi. Hér er rétt að benda á að þótt f standi fyrir lokhljóðið b í klasanum fl, eins og í nafnhættinum efla sem er borinn fram ebla, gegnir öðru máli þegar þriðja samhljóðið, d, bætist við – það er útilokað að segja *ebldi. Ef bókstafurinn f á sér einhvern fulltrúa í framburði myndarinnar efldi á annað borð er það hvorki b né f heldur raddaða tannvaramælta hljóðið v.

Klasar með þremur samhljóðum eða fleiri eru erfiðir í framburði og hafa mikla tilhneigingu til að einfaldast, oftast með því að eitthvert hljóð fellur brott – í þriggja samhljóða klösum venjulega miðhljóðið, eins og í margt sem er ævinlega borið fram mart án nokkurs g-hljóðs. Stundum felst einföldunin líka í því að eitt hljóð klasans (eða fleiri) samlagast öðru sem þá lengist, eins og í eignarfallinu vatns sem er langoftast borið fram vass í daglegu tali. Hegðun þessara einfaldana er mjög fjölbreytt – sumar eru skyldubundnar eins og margt > mart, aðrar ekki eins og einföldunin í vatns þar sem hægt er að bera alla samhljóðana fram í formlegu tali. Þetta fer sem sé oft eftir málsniði, talhraða o.fl. og er auk þess misjafnt eftir klösum.

En þótt hljóð falli brott úr klasa skilur það stundum eftir sig ummerki á öðrum hljóðum klasans. Í myndinni vængs, eignarfalli af vængur, er ekki borið fram neitt g í venjulegum framburði – miðhljóð klasans fellur sem sé brott. Við skynjum samt greinilega g-hljóð í vængs og þau sem ekki hafa lært hljóðfræði eru oft handviss um að þar sé g. En það er skynvilla. Það sem við skynjum sem g eru þau áhrif sem g-ið hefur á nefhljóðið á undan, n – það breytir myndunarstað þess, þannig að hann verður svipaður og myndunarstaður g-hljóðsins. Þess vegna heyrum við skýran mun á eignarfallinu vængs og svo væns sem er eignarfall karlkyns af lýsingarorðinu vænn. Í hvorugu orðinu er nokkurt g, en munurinn felst í myndunarstað nefhljóðsins.

Oftast koma áhrif brottfallshljóðsins fram á hljóðinu á undan því, eins og í vængs, en í stöku tilvikum geta þau komið fram á eftirfarandi hljóði eins og í þátíðinni rigndi, af rigna. Í klasanum -gnd- er það aldrei þessu vant ekki miðhljóðið sem fellur brott heldur upphafshljóðið, g-ið, og það virðist skilja eftir sig svipuð spor í n-inu sem kemur á eftir og það gerir í n sem kemur á undan eins og í vængs. Klasinn -gnd- í rigndi er því borinn eins fram og klasinn -ngd- í t.d. hringdi. Þetta er ástæðan fyrir því að ringdi í stað rigndi er mjög algeng stafsetningarvilla – þetta hljómar eins, en vegna þess að uppgómmælta nefnhljóðið þarna er margfalt oftar fulltrúi fyrir sambandið ng en gn hafa málnotendur tilhneigingu til að skrifa ringdi.

Þá erum við loksins komin að upphafsspurningunni, um framburðinn á efldi. Þar er þriggja samhljóða klasinn -fld- og þar getur upphafshljóðið f fallið algerlega brott án þess að skilja eftir sig spor þannig að framburðurinn verði eldi, eins og í nafnorðinu eldi (t.d. fiskeldi). En oftast eimir þó eitthvað eftir af f-inu – eða réttara sagt v-inu því að f stendur þarna fyrir raddað hljóð, en óljóst er hvar það kemur fram – eins og áður segir var bæði evldi og elvdi nefnt sem minnir á rigndi og ringdi hér að framan. Við höfum líka klasann -lfd- eins og í skelfdur og skelfdist og hann fellur alveg saman við -fld- í framburði, rétt eins og -ngd- og -gnd- falla saman. Það er ljóst að málnotendur heyra þarna einhvern v-keim, en átta sig ekki á því hvar hann kemur fram.

Í klösunum -lgd- eins og í fylgdi og -gld- eins og í sigldi verður sams konar samfall – þar fellur g brott ýmist á eftir eða undan l en skilur eftir sig ummerki á l-inu sem nálgast myndunarstað gómfilluhljóðsins g og verður það sem er kallað „gómfillulitað“. En myndunarstað l-hljóðsins verður ekki auðveldlega breytt í átt til v til að bæta upp fyrir brottfall þess. Þess í stað virðast „leifar“ v, sem er (tann)varamælt önghljóð, koma fram í dálítilli nálgun efri og neðri varar – eins og reyndar var nefnt í umræðum í „Málspjalli“. Sú nálgun verður samtímis myndun l-hljóðsins, en vegna þess að við erum ekki vön því að tvö hljóð séu mynduð samtímis heldur hvort á eftir öðru skynjum við þetta ekki sem samtímis myndun heldur ýmist sem vl eða lv.

Nú á tímum falsfrétta, upplýsingaóreiðu og gervigreindarspuna verður sífellt mikilvægara að kanna hvort það sem er birt á ýmsum miðlum sé sannleikanum samkvæmt eða einhvers konar rangfærslur, jafnvel hreinn uppspuni. Á ensku eru sögnin fact-check og nafnorðið fact-checking notuð um slíka könnun og hafa stundum verið þýdd lið fyrir lið á íslensku – staðreyndaprófa og staðreyndaprófun. Í frétt á vef Ríkisútvarpsins í dag segir t.d.: „Margir fjölmiðlar hafa farið yfir ræðu Trumps og staðreyndaprófað hana.“ Hvorugt orðið er í orðabókum þótt sögnin sé eitthvað notuð en nafnorðið er mjög sjaldgæft – í pistli á Facebook-síðunni „Vísindi í íslenskum fjölmiðlum“ í desember sl. segir þó: „Og enginn internetaðgangur. Engin staðreyndaprófun.“

Elsta dæmi sem ég finn um sögnina er á Twitter 2012: „Þarf þjónustu sem fer yfir og staðreyndaprófar fréttir?“ Á Twitter 2017 segir: „Af hverju trúir fólk öllu á internetinu 364 daga á ári, en einu sinni á ári er allt véfengt og staðreyndaprófað?“ Í Morgunblaðinu 2019 segir: „hefðu fréttamennirnir haft fyrir því að rannsaka málið með því að staðreyndaprófa fullyrðingar eða afla auðfáanlegra upplýsinga hjá viðkomandi aðilum hefðu þeir getað séð sóma sinn í að forðast að fara með allt þetta fleipur.“ Á mbl.is 2020 segir: „Facebook hefur legið undir gagnrýni fyrir að neita að staðreyndaprófa pólitískar auglýsingar.“ Í DV 2025 segir: „Svarthöfði er skeptískur að eðlisfari og ákvað að gera tilraun til að staðreyndaprófa yfirlýsingar Hildar.“

Sögnin staðreyndaprófa er fleirsamsett, úr samsetta nafnorðinu stað-reynd og sögninni prófa. Þótt slík samsetning brjóti ekki í bága við íslenskar orðmyndunarreglur eru fleirsamsettar sagnir fáar í málinu, frekar stirðar og fara oft ekki sérlega vel. En við höfum reyndar í málinu sagnirnar sannreyna, sannprófa og staðreyna sem ég sé ekki betur en nái merkingunni sem um er að ræða fullkomlega. Þær eru (nokkurn veginn) samheiti – skýrðar 'láta reyna á (e-ð) af eigin raun, sannprófa (e-ð)', 'láta reyna á hvort e-ð stenst' og 'staðfesta vissu (um e-ð)' í Íslenskri nútímamálsorðabók. Í stað nafnorðsins staðreyndaprófun má þá nota annaðhvort sannreynsla, sannprófun eða staðreynsla – öll orðin eru til í málinu. Það er óþarfi að elta enskuna í blindni.

Í gær var spurt í „Málspjalli“ um setninguna „Farðu og spurðu pabba ef það er í lagi“ í teiknimyndaþætti í Ríkissjónvarpinu sem fyrirspyrjanda fannst að ætti fremur að vera „Farðu og spurðu pabba hvort það sé í lagi“. Umræður snerust nokkuð um hátt sagnarinnar (er eða sé) og mynd boðháttar (spyrðu eða spurðu) en látum það liggja milli hluta að sinni. Það sem er áhugaverðast þarna er notkun ef, sem venjulega er talið skilyrðistenging í nútímamáli, í stað spurnartengingarinnar hvort. Eins og bent var á í umræðum lítur þetta út fyrir að vera bein yfirfærsla úr ensku – Go and ask daddy if it is OK eða einhverju slíku. Hið hljóðlíka ef er því notað í stað if – enda er orðsifjafræðilegur uppruni orðanna sá sami og merkingin skyld.

Hér þarf að athuga að umrædd notkun ef er mjög algeng í fornu máli – þar var ef sem sé notað við hlið hvort sem spurnartenging ásamt því að vera skilyrðistenging. Í Bandamanna sögu segir: „En eg mun til húss ríða og hitta Óspak og vita ef hann vill sættast.“ Í Brennu-Njáls sögu segir: „Flosi spurði ef nokkur maður kenndi land þetta.“ Í Egils sögu Skalla-Grímssonar segir: „Egill spyr ef hann vildi upp úr gröfinni.“ Í Gísla sögu Súrssonar segir: „Ingjaldur kemur heim um kveldið og spyr ef Helga batni nokkuð.“ Í Heimskringlu segir: „Jarl spurði ef hann vissi sannindi á því.“ Í Laxdæla sögu segir: „Vil eg vita ef eg megi nokkuð ráða af líkindum hvað manna þetta sé.“ Í Vatnsdæla sögu segir: „Síðan kveikti Þorsteinn log og vill vita ef hann væri á burt.“

En reyndar þarf ekki að leita alla leið í fornmál – einhver dæmi eru um þessa notkun ef á síðari öldum þótt þar kunni stundum að vera um meðvitaða fyrnsku að ræða. Í Íslenzkum þjóðsögum og æfintýrum Jóns Árnasonar frá því upp úr miðri nítjándu öld eru nokkur dæmi, svo sem „Hin ýngri […] spyr, ef Eyjólfur vill hvíla þar hjá sér“ – hér er m.a.s. notaður framsöguháttur í aukasetningunni eins og í dæminu í upphafi. Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 er ef gefið í merkingunni 'hvort' með dæminu sjá þú, ef hann kemur en í sviga „(i denne Bet. sjælden i Nutidssprog)“, þ.e. „sjaldgæft í þessari merkingu í nútímamáli“, og í Íslenskri orðabók er ef sagt samtenging „um skilyrði, óvissu o.fl.“ og gefið í merkingunni 'hvort' með sama dæmi.

Ég veit ekki hvort sú notkun ef sem vísað var til í upphafi er orðin algeng í nútímamáli – hef ekki séð mörg örugg dæmi um hana, en það má þó vel búast við því að hún verði algengari. En þótt þar sé nær örugglega um ensk áhrif að ræða leiðir það ekki sjálfkrafa til þess að ástæða sé til að amast við þessu. Ef tiltekið orðafar eða setningagerð fellur að íslensku málkerfi og á sér þar skýrar fyrirmyndir eða hliðstæður, og er auk þess komið í nokkra notkun, getur komið til greina að taka það í sátt þrátt fyrir að það sé tilkomið fyrir ensk áhrif. Þar sem þessi notkun ef samræmist því sem tíðkaðist í eldra máli, virðist hafa lifað lengi í málinu, og er nefnd í orðabókum um nútímamál, fyndist mér hæpið að hafna henni með öllu ef hún breiddist út.

Í nýju innleggi í „Málspjalli“ segir: „Orðið kennslumaður virðist orðið útbreitt hjá Sarpi, aldrei heyrt það áður.“ En þótt kennslumaður hljómi vissulega ókunnuglega er það ekki nýtt. Elsta dæmi um það er úr ritinu Verus Christianismus, Edur Sannur Christenndomur eftir Johann Arndt sem kom út 1731-1732: „Kennslumaður hófseminnar.“ Í Ferðabók Tómasar Sæmundssonar frá fjórða áratug nítjándu aldar segir: „að eg fyrra part dags gekk að heyra háskólans kennslumenn.“ Í Sund-reglum Prófessors Nachtegalls sem Jónas Hallgrímsson þýddi og Fjölnismenn gáfu út 1836 er orðið kennslumaður (og einnig sundkennslumaður) ævinlega notað um sundkennarann, e.t.v. til að fá betur fram andstæðuna sundmaður og kennslumaður.

Með innlegginu fylgdi skjámynd úr Sarpi sem er sameiginlegur gagnagrunnur ýmissa íslenskra safna en ef þar er leitað að orðum sem tengjast kennslu koma upp margar færslur sem merktar eru „Kennari, kennslukona, kennslumaður“ og ef leitað er að orðinu kennslumaður sérstaklega koma upp 1590 niðurstöður. Það er ljóst að kennslumaður er þarna notað í merkingunni 'karlkyns kennari'. Væntanlega hefur þótt nauðsynlegt að geta merkt kennara eftir kyni og orðið kennari dugir þá ekki því að það getur vísað til beggja kynja, en hvers vegna kennslumaður er notað fremur en kennslukarl eða karlkennari (sem hefur verið notað) veit ég ekki. En í framhaldi af þessu má skoða merkingu orðsins kennari og breytingar sem hafa orðið á merkingu þess.

Orðið kennari kemur fyrir í fornu máli en orðið kennslukona kemur fyrst fyrir í Ísafold 1877 þar sem segir: „það voru mest megnis kennarar (og kennslukonur).“ Í Framfara 1878 segir: „kennarar og kennslukonur eru samtals 800.“ Í Andvara 1881 segir: „1878 voru þeir þegar orðnir 25 að tölu með alls 80 kennurum (47 föstum, 29 aukakennurum og 4 kennslukonum).“ Í Ísafold 1881 segir: „2 svefnlopt og herbergi, annað fyrir kennarana, en hitt fyrir kennslukonu.“ Í Norðanfara 1882 segir: „Ef menn gjöra ráð fyrir […] 2 kennurum, 1 kennslukonu.“ Í Fróða 1882 segir: „Þar sje 2 launaðir kennarar, með 1600 og 800 kr. árlega auk kennslukonu, sem hafi 500 kr. í árslaun.“ Í Þjóðólfi 1885 segir: „Kennari eða kennslukona sú, er þetta kennir.“

Í fornu máli er kennari eingöngu notað um karlmenn en af því er ekki hægt að draga þá ályktun að ekki hefði verið hægt að nota það um konur. Það er hins vegar ljóst af dæmunum hér að framan og fjölmörgum öðrum að á seinni hluta nítjándu aldar vísar orðið eingöngu til karla – konur sem fást við kennslu eru ævinlega nefndar kennslukonur. Þetta virðist þó fara að breytast undir aldamótin – „hún er kennari“ segir í Dagskrá 1899. Orðið kennslukona hefur þó verið talsvert notað alla tíð og er enn. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er kennari skýrt 'sá eða sú sem kennir nemendum í skóla eða á námskeiði' en í Íslenskri orðabók er orðið skýrt 'maður sem kennir, starfar að uppfræðingu, kennslu' – og þá er spurning hvernig fólk vill skilja orðið maður.

Ekki er þó alltaf gott að segja hvort kennslukona er notað sem þrenging eða nánari skilgreining á kennari eða í andstæðri merkingu við það orð eins og var í upphafi. Spurningin er hvort ímynd kennara sé kona í huga málnotenda núorðið þótt orðið sé karlkyns – í grein Erlu Elíasdóttur Völudóttur um kynjað mál í 19. júní 2019 segir: „Kennarar eru dæmi um stétt sem áður var skipuð körlum að meirihluta og var talað um kennara og kennslukonur til aðgreiningar, þótt hlutföllin séu jafnari í dag.“ Í grein Guðrúnar Kvaran um heiti karla og kvenna í Íslensku máli 1994 segir: „Benda má á að stundum kemur fram blæbrigðamunur í merkingu, t.d. í orðunum […] kennari og kennslukona.“ Ekki er þó nefnt hver þessi blæbrigðamunur sé.

Í grein í Vísi 2014 segir: „ég er kennslukona. Tæknilega er ég víst kennari en mér finnst kennslukona skemmtilegra orð.“ Það er ljóst að viðhorf fólks, einkum kvenna, til orðanna kennari og kennslukona og merkingar þeirra eru dálítið misjöfn  – sumar konur leggja áherslu á að þær séu kennarar og finnst kennslukona asnalegt orð eða móðgun en aðrar kosta kapps um að nota orðið kennslukona. Þetta minnir dálítið á mismunandi viðhorf kvenna til orðsins maður seint á síðustu öld þar sem ýmist var lögð áhersla á að konur væru (líka) menn eða á sérstöðu kvenna gagnvart körlum. En ef þarf að nota starfsheiti sem vísar eingöngu til karlmanna sem fást við kennslu fyndist mér heppilegra að nota kennslukarl en kennslumaður.

Um daginn var mynd af auglýsingu um „súrdeigspizzadeig“ sett inn í hópinn „Málspjall“ og óskað eftir umræðu um hana. Það er vissulega rétt að þetta orð er í fljótu bragði nokkuð undarlegt vegna þess að þar kemur orðhlutinn deig tvisvar fyrir, eins og í bílaleigubíll, borðstofuborð og nokkrum fleiri orðum sem löngum hafa þótt sérkennileg. Eins og ég hef skrifað um á þetta sér þó eðlilega skýringu – deig er þarna notað í tveimur mismunandi merkingum, vissulega mjög skyldum. En í einni athugasemd við þessa færslu var sagt: „Mér finnst helst vanta u-ið; pizzudeig.“ Þetta gefur mér tilefni til að skoða aðeins orðið pizza og hegðun þess í íslensku, með tilliti til beygingar, stafsetningar og orðmyndunar.

Elsta dæmi um orðið pizza í íslensku samhengi er í Fálkanum 1951 þar sem segir: „Sums staðar í Róm rekst maður líka á staði, sem heita pizzeria, þar er sérstaklega framreiddur neapolitanskur matur, sem nefnist pizza, en það er eins konar svellþykk pönnukaka, með ansjósum, olívum, rifnum osti og tómötum í.“ Í Eldhúsbókinni 1958 segir: „Stundum langar okkur öll til að reyna eitthvað alveg nýtt. Hér er uppskrift að ósvikinni ítalskri „pizza“.“ Í Alþýðublaðinu 1961 segir: „Síðasta „della“ Ameríkumanna í matarsmekk er ítalskt lostæti, sem nefnist „pizza“.“ Í Vikunni 1962 segir: „Þau höfðu drukkið bjór með gamla Vic og borðað pizza, sem hann hafði búið til.“ Á næstu árum kemur orðið fáeinum sinnum fyrir en 1971 verður sprenging í notkun þess.

Framan af var orðið pizza notað óbeygt og oft innan gæsalappa, en þar sem það endar á -a lá beint við að beygja það sem veikt kvenkynsorð. Haustið 1970 birtist í blöðum auglýsingin „Margrét Kristinsdóttir, húsmæðrakennari kynnir heimsfrægan ítalskan ostarétt: osta-pizzu“. Eftir þetta er orðið iðulega beygt þótt því fari fjarri að svo sé alltaf. En það þurfti líka að huga að framburðinum. Í Heimilistímanum 1974 segir: „Ef einhver er í vafa, þá er orðið borið fram „pítsa“.“ Venjulega er z auðvitað borið fram s í íslensku en í DV 1979 segir: „Unnandi ítalskrar tungu hringdi og kvartaði yfir því að einn af þulum útvarpsins bæri orðið pizza fram sem pissa en ekki pitsa eins og rétt væri. Er þessari ábendingu komið á framfæri.“

Fljótlega var farið að skrifa orðið eftir framburði og þá fyrst oftast með i en seinna einnig með í. Í Úrvali 1979 segir: „Ég stilli mig enn um að borða […] pitsu, súkkulaðiköku eða eitthvað af mínum gömlu óvinum.“ Í Vestfirska fréttablaðinu 1982 segir: „Pitsu veisla á Hamrabæ. Nú koma allir í pitsu til okkar.“ Í Víkurfréttum 1986 segir: „Borðið var hlaðið fallegum mat; pítsum, kökum, pæum og ýmsum öðrum réttum úr jurtamat.“ Í Þjóðviljanum 1987 segir: „Fólk myndi þá etv. hætta að borða þessa útlensku dellu, eins og pítsur og spagettí eða mexíkanska pottrétti.“ Alla tíð síðan hafa þessir þrír rithættir, pizza, pitsa og pítsa verið notaðir. Sá fyrstnefndi hefur alltaf verið langalgengastur en pitsa kom lengi vel næst, en nú er pítsa næstalgengast.

En þegar vinsældir þessa fyrirbæris snöggjukust upp úr 1980 kom fljótlega að því að málvöndunarfólk vildi gefa því íslenskt nafn – aðlögunin pitsa þótti ekki falla nógu vel að málinu. Í Fréttabréfi Íslenskrar málnefndar 1983 var kynnt tillaga Málnefndarinnar að heitinu flatbaka. Rökin voru þessi: „Þetta er e.k. baka (e. pie), oftast úr útflöttu brauðdeigi, sem ýmsu er síðan bætt eða stráð í til bragðbætis […]. Síðan er það bakað, enda stundum kallað „pizza pie“ á ensku.“ Þótt skýring orðsins baka í Íslenskri nútímamálsorðabók, 'ofnbakaður réttur úr deigbotni og fyllingu', geti svo sem átt við um fyrirbærið held ég að málnotendum finnist ekki passa að tala um böku – a.m.k. hefur orðið flatbaka ekki slegið í gegn og er lítið notað.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók eru fjögur orð gefin um fyrirbærið – pitsa, pítsa, pizza og flatbaka. Skýringuna '(kringlóttur) flatur brauðbotn með tómatmauki og osti (og öðru áleggi), bakaður í ofni, flatbaka' er þó aðeins að finna við fyrstnefnda orðið – undir hinum er aðeins vísað á pitsa sem er líka sá ritháttur sem mælt er með í Íslenskri stafsetningarorðabók, og í Málfarsbankanum segir: „Kvenkynsorðið pitsa er íslenskur ritháttur erlenda orðsins pizza.“ En pítsa er nú mun algengari ritháttur en pitsa – í Risamálheildinni eru tæp fimm þúsund dæmi um pitsa en rúm tíu þúsund um pítsa (og hátt í fimmtíu og fjögur þúsund um pizza). Mér finnst æskilegt að losna við rithátt sem er í andstöðu við framburð eins og pizza og mæli með pítsa.

Og þá er loksins komið að spurningunni hvort ekki ætti að nota myndina pizzudeig – eða fremur pítsudeig – frekar en pizzzadeig / pítsadeig. Því er til að svara að mér finnst hvort tveggja standast. Í myndinni pítsudeig er fyrri liðurinn pítsu- eignarfall eintölu, en í pítsadeig má líta á fyrri liðinn sem eignarfall fleirtölu. Að vísu segir í Íslenskri stafsetningarorðabók að eignarfall fleirtölu af pitsa sé pitsna en það held ég að engum detti í hug að segja, og í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls er pitsa eina myndin sem gefin er upp í eignarfalli fleirtölu. Tala fyrri liðarins hefur ekkert merkingarlegt gildi hér og bæði pítsadeig og pítsudeig (eða pitsadeig og pitsudeig ef fólk kýs þær myndir heldur) eru því góðar og gildar orðmyndir.

Í „Málvöndunarþættinum“ var í dag gerð athugasemd við fyrirsögn í Vísi, „Útlit fyrir lægðagang og umhleypingar“ og sagt „ætli blaðamaðurinn hafi verið að hugsa um tilhleypingar?“. Nú hefur fyrirsögninni reyndar verið breytt í „Útlit fyrir lægðagang og umhleypinga“, þ.e. r-inu sleppt aftan af umhleypingar og þar með breytt úr kvenkynsbeygingu í karlkynsbeygingu. Í Íslenskri nútímamálsorðabók er umhleypingar gefið sem fleirtöluorð í karlkyni, skýrt 'storma- og úrkomusöm veðrátta með frosta- og hlákuköflum á víxl', en í Íslenskri orðabók er orðið gefið í eintölunni umhleypingur með svipaðri skýringu og sagt „einkum ft.“. Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er orðið reyndar sagt hvorugkynsorð í fleirtölu en það er augljóslega villa.

Það er ljóst að orðið er upphaflega karlkynsorð og kemur fyrst fyrir á sautjándu öld en framan af var það eingöngu notað í merkingunni 'umrenningur, landhlaupari' – „Um lausgangara og umhleypinga“ stendur í Alþingisbókum Íslands 1683. Þessari merkingu bregður fyrir fram undir þetta – í Skagfirðingabók 1996 segir: „Hann er þá 17 vetra, fæddur um 1636, umhleypingur.“ En elsta dæmi um notkun orðsins í vísun til veðurfars er í Grímsstaðannál frá miðri átjándu öld: „Vetur harður með umhleypingum.“ Einstöku dæmi eru um orðið í eintölu í þessari merkingu – í Fylki 1960 segir: „Hér er ekkert veðurlag stöðugt nema umhleypingurinn“ og í Litla Bergþóri 2016 segir: „þær þoldu ekki umhleypinginn á Suðurnesjum og dóu.“

En vegna þess að orðið er langoftast notað í fleirtölu í veðurfarsmerkingunni falla flestar myndir karlkyns- og kvenkynsbeygingar þess saman. Nefnifallið umhleypingar getur verið hvort heldur sem er en hægt er að greina á milli ef ákvæðisorð fylgja (miklir/miklar umhleypingar, þessir/þessar umhleypingar). Ef nefnifallið er með greini eru myndirnar mismunandi – umhleypingarnir og umhleypingarnar. Í þolfalli eru karlkyns- og kvenkynsmyndir mismunandi, bæði með og án greinis – umhleypinga(na),  / umhleypingar(nar). En í þágufalli og eignafalli eru þær eins, bæði með og án greinis – umhleypingum / umhleypingunum, umhleypinga(nna), og þar eru ákvæðisorð líka eins. Það er því mjög oft útilokað að greina í hvoru kyninu orðið er.

Vegna þess að karlkynið er eldra og algengara verður það að njóta vafans – það er ekki hægt að halda því fram að orðið sé notað í kvenkyni nema ótvíræðar vísbendingar séu um það. Elsta dæmi um slíkt sem ég hef fundið er í Morgunblaðinu 1945: „Vindarnir og umhleypingarnar eiga illa við hann.“ Í Tímanum 1948 segir: „auk þess hefir verið slæm veðrátta, stormasamt og umhleypingar miklar síðari hluta vetrar.“ Í Tímanum 1949 segir: „Snjólétt, en miklar umhleypingar á Austfjörðum í vetur.“ Í Dýraverndaranum 1960 segir: „þar sem lítið er um umhleypingar.“ Í Einherja 1962 segir: „Tíðarfar hér hefur síðan um áramót verið slæmt, stöðugar umhleypingar.“ Í Vísi 1962 segir: „Miklar umhleypingar hafa verið í Grímsey.“

Lengi framan af eru sárafá dæmi um kvenkynið en þeim fer smátt og smátt fjölgandi eftir 1980 og þó einkum eftir aldamót. Í Risamálheildinni eru 22 dæmi um karlkynsmyndina umhleypingarnir en 27 um sambærilega kvenkynsmynd, umhleypingarnar. Það bendir til þess að kvenkynið sé að verða algengara en karlkynið á síðustu árum. Hugsanlega er þetta að einhverju leyti svæðisbundið – mér sýnist tiltölulega mörg dæmi vera um kvenkynið úr Feyki á Sauðárkróki og Degi á Akureyri, sem og úr Skessuhorni og Skagablaðinu á Akranesi – bæði Dagur og Skagablaðið hættu reyndar að koma út áður en dæmum um kvenkynið fór að fjölga að ráði. En þetta þyrfti að kanna nánar. Sjálfum finnst mér ég nota kvenkyn en er alls ekki viss.

Viðskeytið -ing- er algengt bæði í karlkyns- og kvenkynsorðum – karlkynsorðin bæta við sig nefnifallsendingunni -ur. Ef það er notað til að skilgreina fólk út frá einkenni, uppruna, starfi, hegðun o.s.frv. er það haft í karlkyni – Íslendingur, heimspekingur, málfræðingur, sjúklingur, níðingur o.s.frv. Vegna þess að umhleypingur vísaði upphafleg til fólks var því eðlilegt að það væri haft í karlkyni (frekar en umhleyping í kvenkyni), og karlkynið fylgir því þegar það fær nýja merkingu. En þetta breytist þegar eintalan hverfur nánast og orðmyndunarlega séð er ekkert því til fyrirstöðu að umhleypingar geti verið kvenkynsorð, eins og samanburðurinn við tilhleypingar sýnir. Mér finnst einboðið að kvenkynið verði talið rétt, ekki síður en karlkynið.

Eitt þeirra orða sem hafa verið mest áberandi í samfélagsumræðunni undanfarin ár er enska orðið woke. Eins og Kári Emil Helgason rakti í pistli sem var dreift í „Málspjalli“ í fyrra er woke upphaflega „úr mállýsku eða tungumáli sem kallast AAVE, sem útleggjast mætti sem afrísk-amerísk talmálsenska (e. African-American Vernacular English)“ og er þar lýsingarháttur þátíðar og merkir 'sem hefur verið vakinn'. Í Morgunblaðinu 2017 segir að woke í nýrri merkingu sé meðal orða sem hafi verið tekin upp í Oxford English Dictionary við síðustu endurskoðun – flokkað sem lýsingarorð og skilgreint: 'alert to racial or social discrimination and injustice' eða 'á verði gagnvart rasískri eða félagslegri mismunun og óréttlæti'.

Þetta er vandmeðfarið orð og getur ýmist verið jákvætt eða neikvætt eftir því í hvaða samhengi það er notað og af hverjum, en hér er ekki ætlunin að ræða merkingu orðsins heldur íslenskun þess. Orðið virðist fyrst sjást á samfélagsmiðlum árið 2016 – í Twitter-færslu frá því ári segir: „Reglulega gúgla ég það sem ber hæst á baugi í internetslangi til að skilja það sem er að gerast í veröldinni, nú síðast orðið „woke“. Orðið sést fyrst í fjölmiðlum árið eftir – í Fréttablaðinu það ár segir: „Ung og „vöknuð“ (e. woke) rapptýpa skellir sér beina leið á Princess Nokia og lyftir upp hnefa.“ Næstu fjögur árin má finna örfá dæmi um orðið í vefmiðlum og á prenti en árið 2021 verður það algengt og notkun þess hefur farið ört vaxandi síðan – og fer enn.

Framan af hélt orðið venjulega enskri stafsetningu sinni og var oftast haft innan gæsalappa, en fljótlega fóru ýmsar þýðingartilraunir að koma fram. Þýðingin vaknaður var áður nefnd, en einnig má nefna vakandi, vakinn, vökull og ýmis fleiri. En undanfarið ber þó meira og meira á því að myndin vók sé notuð – enska orðið lagað að íslenskri stafsetningu og framburði. Íslensk orð byrja reyndar yfirleitt ekki á vó- (þótt sagnmyndin voru væri reyndar borin fram vóru áður fyrr) en ólíklegt er samt að málnotendur hafi tilfinningu fyrir því að vó- í upphafi gangi ekki. Orðið klókur er annað lýsingarorð þar sem stofninn endar á -ók, en ég veit ekki til að vók sé beygt – ætti að vera vókur og vókir í karlkyni, vókar í kvenkyni fleirtölu og vókt í hvorugkyni.

En í íslensku hefur vók líka verið gert að nafnorði – „Vókið er orðið inngróið í stjórnkerfið, í stofnanirnar, í fyrirtækin“ sagði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nýlega í hlaðvarpsviðtali. Eftir því sem ég best veit er woke ekki notað þannig í ensku, heldur er talað um wokeness eða wokeism (eða wokery sem er neikvætt og einkum breskt) og orðið vókismi hefur líka verið notað í íslensku – „Hin rammíslenska barátta gegn vókisma“ er fyrirsögn á pistli Snorra Mássonar á vef hans 2023. Öðrum nafnorðum hefur einnig brugðið fyrir í sömu merkingu, svo sem orðunum vekni sem Kristján Kristjánsson prófessor stingur upp á í ágætri grein, og vok sem Eva Hauksdóttir lögmaður stakk upp á – hún lagði líka til orðið vákur um fólk sem aðhyllist vók.

Ef ég réði þessu myndi ég velja lýsingarorðið vökull sem er gamalt í málinu og væri þarna gefin sérhæfð merking, og nafnorðið vekni sem er nýyrði en kemur fyrir sem hluti af nafnorðinu árvekni. Kosturinn við þessi orð er að þau eru orðsifjafræðilega skyld woke og hljóðfræðilega tengd því líka. Hins vegar hafa þessi orð ekki breiðst út þrátt fyrir að nokkuð sé síðan þau komu fram og ég á varla von á að þau slái í gegn úr þessu, og er hræddur um að við sitjum uppi með vók. Það er svo sem hægt að lifa við það – vók sem nafnorð fellur ágætlega að málinu, rímar við orð eins og mók, kók, djók o.fl., og öfugt við lýsingarorðið beygist það eins og framangreint dæmi sýnir. En vissulega væri skemmtilegra ef lýsingarorðið vók færi líka að beygjast.