Laxness á útleið – eða hvað?

Í Morgunblaðinu var í gær frétt með fyrirsögninni „Laxness hverfur úr skólum landsins“. Samkvæmt fréttinni „virðast bækur skáldsins vera á nokkuð hraðri útleið af leslistum framhaldsskóla“. Þessi frétt hefur leitt af sér hneykslunaröldu í fjölmiðlum, á samfélagsmiðlum – og jafnvel á Alþingi þar sem því var lýst yfir að það væri „náttúrulega skandall […] að fólk geti almennt útskrifast með stúdentspróf án þess að lesa bók eftir Halldór Laxness“. Í fréttinni sagði nefnilega: „Innan við þriðjungur framhaldsskólanema les nú skáldsögu eftir Laxness sem hluta af skyldunámi sínu í íslensku“ og virðist hlutfallið „hafa lækkað mikið á allra síðustu árum.“ En ljóst er að þessi þróun er ekki ný – hefur ekki bara orðið á „allra síðustu árum“.

Það eru nefnilega tíu ár síðan Jóhann Páll Valdimarsson sem þá var framkvæmdastjóri Forlagsins sem gefur út verk Halldórs Laxness skrifaði í þræði á Facebook: „Lestur á verkum hans í skólum hefur skroppið mikið saman og við höfum gert könnun meðal kennara. Eitt af því sem ástæða er til að velta fyrir sér er hvort gefa eigi verk hans út með nútímastafsetningu fyrir skólana. Sú hugmynd fékk að vísu ekki mikinn stuðning meðal kennara og ég efast ekki um að mörgum þyki það helgispjöll en mín skoðun er sú að Laxness muni ekki lifa með nýjum kynslóðum nema stafsetning sé færð til nútímahorfs. Það hrökkva svo margir frá bókum hans vegna hennar.“ Fleiri hafa tekið undir að stafsetningin geti verið talsverður þröskuldur.

En ýmsar skáldsögur Laxness hafa samt verið gefnar út með hefðbundinni nútímastafsetningu á seinustu árum og stafsetningin er örugglega ekki eina ástæða minnkandi lestrar á sögunum. Í áðurnefndri frétt segja kennarar orsökina vera „minnkandi lesskilning, dvínandi orðaforða sem og breyttan tíðaranda“. Engin ástæða er til að efast um þetta – en hvað liggur að baki?  Eins og venjulega er skólakerfið gert að blóraböggli – „það er eitthvað mikið að á neðri stigum“ sá ég í athugasemd. Örugglega má bæta ýmislegt í íslenskukennslunni á öllum stigum en það hefur ekki verið dregið úr henni. Að því marki sem lesskilningur og orðaforði hefur minnkað er það fyrst og fremst vegna breytinga á samfélaginu, einkum minnkandi bóklestrar.

Ég hef séð hneykslast á og hæðst að því að skólar séu hættir að láta nemendur lesa skáldsögur Laxness vegna þess að þær séu of erfiðar. „Svona á að gera þetta, give up on the krefjandi things“ er sagt og þetta talið „svipað og skólar hætti að kenna stærðfræði af því nemendur kunna ekki margföldunartöfluna og geti tæplega lesið úr tölum“. En hvorki nemendunum, sögunum, né íslenskri menningu er greiði gerður með því að láta nemendur lesa texta sem þau ráða ekki við og það er grundvallarskekkja í þessum samanburði: Stærðfræði læra nemendur í skóla og það er því á ábyrgð skólans ef grundvöllinn skortir, en móðurmálið læra börn að minnstu leyti í skóla – minnkandi orðaforði og lesskilningur er ekki síst á ábyrgð foreldra og samfélagsins.

Þegar skuldinni er skellt á skólakerfið gleymist líka oft að nemendur, kennarar og skólar eru misjafnir – og búa við misjafnar aðstæður. Það er dálítill munur á aðstæðum og starfsskilyrðum í stórum bóknámsskóla sem getur valið inn nemendur og þar sem fimm til tíu íslenskukennarar starfa og hafa stuðning hver af öðrum, og svo litlum verknámsskóla þar sem eru nemendur með ýmis áhugasvið og kannski bara einn eða tveir íslenskukennarar sem þurfa að kenna ótal áfanga. Það má heldur ekki gleyma því að til skamms tíma voru íslenskir framhaldsskólar, þ.e. þeir sem útskrifuðu stúdenta, eingöngu bóknámsskólar og í þá skóla fór aðeins brot af hverjum árgangi. Á þeim tíma hafði því aðeins lítill hluti hvers árgangs lesið Laxness í skóla.

En jafnvel á þeim tíma var ekki eins og Laxness væri endilega mikið lesinn í grunn- og framhaldsskólum – ekki einu sinni hjá „góðu“ nemendunum í „góðu“ skólunum. Þegar ég var í landsprófi (samsvarandi núverandi 10. bekk) fyrir 55 árum var engin skáldsaga hans lesin – og það gilti um alla skóla landsins því að námsefni til landsprófs var samræmt. Ég las enga skáldsögu eftir Laxness fyrr en við lásum Brekkukotsannál á síðasta ári í menntaskóla. Mér fannst hún mjög skemmtileg, en við vorum líka með sérlega góðan og vinsælan kennara sem hefði getað fengið okkur til að lesa nánast hvað sem er með ánægju – ég byði ekki í að hafa lesið Brekkukotsannál hjá sumum öðrum íslenskukennurum sem ég hafði á þessum árum.

Þessi kennsla leiddi til þess að upp úr tvítugu las ég margar skáldsögur Laxness af fúsum og frjálsum vilja – þar á meðal Sjálfstætt fólk sem aldrei var skylda í námi mínu, ekki heldur í BA-námi í íslensku. Laxness er stórkostlegur höfundur og mér finnst að við ættum öll að lesa sem mest eftir hann – það eykur mannskilning og skilning á samfélaginu auk þess að vera endalaus uppspretta orðaforða og stílsnilldar. En til að njóta alls þessa þarf að hafa réttar forsendur. Það er ákaflega yfirborðskennt að gagnrýna minnkandi lestur á Laxness í skólum í stað þess að ræða grundvallaratriðið: Hvernig fáum við börnin okkar til að lesa meira á íslensku allt frá byrjun til þess að þau verði fær um að njóta snilldar Laxness þegar þau hafa aldur til?