Málfarsfordómar í áramótaskaupi

Áður fyrr – og ekki fyrir mjög löngu – tíðkaðist og þótti sjálfsagt og eðlilegt að gera grín að fólki og hæðast að því vegna holdafars, fötlunar, þroskaskerðingar, geðröskunar, kynhneigðar, hörundslitar, trúarbragða og fleiri einkenna. Þetta er því miður allt til ennþá í þjóðfélaginu en er sem betur fer að mestu horfið af opinberum vettvangi – við vitum flest að þetta er ekki við hæfi. Það er eðlilegt að gera sérstakar kröfur til almannaútvarpsins, Ríkisútvarpsins, hvað þetta varðar og sérstaklega alvarlegt ef fordómar af þessu tagi koma þar fram. En jafnvel í Ríkissjónvarpinu virðist ein sambærileg tegund fordóma þó enn þykja eðlileg og sjálfsögð – og fyndin. Það eru málfarsfordómar þar sem gert er grín að tilteknum einkennum á máli fólks.

Áberandi fólk í þjóðlífinu verður að láta sér lynda að gert sé grín að skoðunum þess og athöfnum. En það á ekki að líðast – sérstaklega ekki í Ríkissjónvarpinu – að hæðst sé að fólki vegna málfars eins og gert var í upphafsatriði áramótaskaupsins í gær, og þá skiptir engu máli hvort um er að ræða mennta- og barnamálaráðherra eða einhvern annan. Þarna voru ráðherranum lögð í munn ýmis frávik frá viðurkenndu máli – sum þeirra hafa vissulega komið fram í máli hans en önnur alls ekki, og sum eru ekki eðlilegt mál nokkurra sem eiga íslensku að móðurmáli svo að ég viti. Þið getið kallað mig húmorslausan ef þið viljið, en mér fannst þetta ekki fyndið – og ekki bara það: Mér fannst þetta ósmekklegt, óviðeigandi og beinlínis ljótt.

Það er enginn vafi á því að menntamálaráðherra talar eðlilega íslensku – sömu íslensku og tugir þúsunda annarra sem eiga íslensku að móðurmáli. Fólk getur haft þá skoðun fyrir mér að sum einkenni á máli hans falli undir „rangt mál“ sem beri að forðast. Fólk getur líka haft þá skoðun fyrir mér að maður sem talar á þann hátt eigi ekki að vera menntamálaráðherra. Ég er ósammála hvoru tveggja en það er ekki málið – aðalatriðið er að þótt fólk hafi þessar skoðanir gefur það engum leyfi til að hæðast að málfari ráðherrans. Til að setja þetta í samhengi má nefna að við getum haft þá skoðun að óæskilegt og óheilbrigt sé að fólk sé í yfirþyngd, en það gefur okkur ekki leyfi til að vera með opinbera fitufordóma. Þetta er alveg sambærilegt.

Það er nauðsynlegt að við áttum okkur á að fordómar gagnvart því málfari sem fólk hefur alist upp við, og er því eðlilegt, eru engu betri en þeir fordómar sem nefndir voru í upphafi. Þess vegna er óviðunandi að gert sé opinbert grín að málfari fólks og upphafsatriði áramótaskaupsins – þáttar sem mestöll þjóðin horfir á – var handritshöfundum og Ríkisútvarpinu til minnkunar. En kannski var ekki við öðru að búast, miðað við það sem einn handritshöfunda sagði í Vikunni hjá Gísla Marteini á þriðjudagskvöldið að hefði vantað á síðasta ári til að gera grín að. Höfum það nú áramótaheit okkar að hætta að hæðast að málfari fólks á opinberum vettvangi og temja okkur virðingu gagnvart öðru fólki og einkennum þess, hvort sem er í málfari eða öðru.