Dróni, drón og drónn

Orðið dróni kemur fyrir í fréttum flesta daga, enda er fyrirbærið sem vísað er til nýtt á mjög fjöbreyttan hátt, bæði til góðs og ills. En fyrirbærið er ekki gamalt – elsta dæmi sem ég finn um að það sé nefnt í íslensku blaði er í DV 2010: „Árásirnar hafa verið gerðar úr ómönnuðum flugvélum, svokallaðar „drone attacks“.“ Í frétt í DV 2012 segir: „Ekkert lát virðist vera á hernaði Bandaríkjanna með fjarstýrðum árásarvélum (e. drone).“ Fyrirsögn fréttarinnar er  „Drónahernaður Bandaríkjanna“ og það er elsta dæmi sem ég finn um aðlögun drone. Vegna þess að fyrirbærið varð strax mjög áberandi í fréttum varð fljótt brýnt að finna einhverja íslenska þýðingu á því – í upphafi var orðið flygildi stundum notað en það er hundrað ára gamalt orð.

En flygildi hefur þó mun almennari merkingu – í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skýrt 'fljúgandi hlutur, gerður af mannahöndum'. Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Flygildi í þrengri merkingu, sem þýðing á enska orðinu drone, virðist vera nýtilkomið [...]. Ýmis orð hafa verið notuð yfir enska orðið drone á síðustu árum, Ómar Ragnarsson hefur til að mynda lagt til að notað verði orðið fjarfluga. Þá hefur brugðið fyrir orðunum vélfluga, vélfugl og vélfygli.“ Í Kjarnanum 2014 segir: „þetta er pínkulítið og, að sögn, stórskemmtilegt flýgildi  (e. drone).“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Bandarísk stjórnvöld hétu því fyrr í vikunni að þau myndu senda vopnabúnað með hraði til landsins, þar á meðal eldflaugar og dreka (e. drone).“

Fljótlega virðist þó íslensk aðlögun enska orðsins hafa náð yfirhöndinni. Í Fréttablaðinu 2014 segir: „Svokallaður dróni, lítil fjarstýrð þyrla með GPS-tæki og myndavél, var notaður.“ Í Morgunblaðinu 2014 segir: „Ekki er óalgengt að heyra orðið dróni notað um þau, sem er bein stæling á enska orðinu drone sem notað um þessi tæki.“ Í Fréttablaðinu 2015 segir: „Flygildi segja sumir, aðrir nota dróni.“ Í Fréttatímanum 2017 segir: „Nafnorðið dróni er komið inn í nýyrðaorðabók, en orðin flygildi eða vélfygli virka eitthvað einkennileg og ná líklega seint að fella þessa íslenskun enska orðsins drone.“ Í valinu á „orði ársins“ 2015 var dróni eitt þeirra sem komu til greina – „Orðið dróni er aðlögun enska orðsins drone“ segir á vef Ríkisútvarpsins.

Myndin dróni er veikt karlkynsorð og fellur ágætlega að málinu – „Beygist eins og dóni!“ segir í Morgunblaðinu 2014. En þótt sú mynd sé notuð í öllum framangreindum dæmum voru aðrar myndir orðsins einnig algengar fyrstu árin. Stundum var orðið notað í hvorugkyni – „Myndbandið var tekið upp af fjarstýrðu dróni“ segir í Morgunblaðinu 2014, og í sama blaði sama ár segir: „Hann segir jafnvel dæmi um að drón hafi verið sett á loft þegar þjóðhöfðingi kom að Lögbergi.“ En einnig má finna dæmi um að orðið fái sterka beygingu í karlkyni. Í Veiðimanninum 2015 segir: „veiðimaður sem andvarpaði [...] eftir að drónn birtist við gömlu stífluna.“ Í mbl.is 2015 segir: „Langt fyrir ofan hann sveimar flygildi, eða drónn.“

Sterka karlkynsmyndin drónn er hliðstæð sónn, tónn, fónn o.fl., veika karlkynsmyndin dróni er hliðstæð dóni, róni, skjóni o.fl., og hvorugkynsmyndin drón er hliðstæð lón, tjón, ljón o.fl. En einnig bregður fyrir nefnifallsmynd sem er ekki aðlöguð að fullu. Í Fréttablaðinu 2014 segir Halldór Armand Ásgeirsson rithöfundur: „Ég ætla að fá lánaðan drón og fljúga með eintök af bókinni minni, Drón.“ Þarna sýnir lýsingarorðið lánaðan að hann hefur drón í karlkyni og sama gildir þá væntanlega í titli téðrar bókar hans. Nefnifallið er þar því endingarlaust, drón, og fellur þar með ekki fullkomlega að beygingakerfinu – frekar en nafnið Jón. Ýmis dæmi má líka finna um þolfallið drón í karlkyni þar sem nefnifall gæti verið hvort heldur drónn eða drón.

Hvorugkynsmyndir og sterkar karlkynsmyndir orðsins hurfu þó smátt og smátt og nú virðist veika karlkynsmyndin dróni hafa fest kyrfilega í sessi – hún er komin inn í Íslenska nútímamálsorðabók með skýringunni 'fjarstýrt, ómannað tæki sem flýgur um, flygildi'. Þetta er skemmtilegt dæmi um það hvernig málsamfélagið tekur á því – og hvað því getur tekist vel upp – þegar til kemur nýtt fyrirbæri sem á sér ekkert íslenskt heiti. Fyrst er erlenda heitið notað, oft innan gæsalappa, svo eru gerðar ýmsar tilraunir með íslenskt orð yfir fyrirbærið, og loks er erlenda orðið aðlagað íslensku. Í þeirri aðlögun er orðið mátað við mismunandi íslensk mynstur, en smám saman nær ein mynd yfirhöndinni og verður einhöfð. Dróni er ágætt íslenskt orð.