Að aka með brúðurina

Í nýrri bókarauglýsingu segir: „Þetta virtist ætla að verða fullkominn brúðkaupsdagur ... þangað til bílstjórinn var beðinn um að aka með brúðurina einn hring í viðbót ...“ Í „Málvöndunarþættinum“ var vakin athygli á þessu og sagt: „Ég hefði ekið með brúðina.“ Það er vitanlega rétt að í viðurkenndri beygingu orðsins brúður er -ur ending nefnifalls eintölu en ekki hluti stofns, og á því ekki að haldast í þolfalli. En því fer þó fjarri að myndin brúðurina í þolfalli með greini sé einsdæmi. Um hana er hátt á fimmta hundrað dæma á tímarit.is, það elsta í Skírni 1844: „var gleði mikil við hirðina, þá er hann kom með brúðurina til Frakklands.“ Um viðurkenndu myndina brúðina eru dæmin rúmlega þrisvar sinnum fleiri, um 1550.

Í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924 segir „pop. ofte indec. i sg.“ eða „eintalan oft óbeygð í talmáli“ – -ur helst sem sé iðulega í allri eintölunni í ósamræmi við viðurkennda beygingu. Um myndina brúðurinni í þágufalli með greini eru á fimmta hundrað dæmi og um brúðurinnar í eignarfalli með greini eru dæmin á níunda hundrað. Dæmi um að -ur haldi sér í aukaföllum án greinis eru einnig fjölmörg – án efa mun fleiri, en vegna þess að þær myndir falla saman við nefnifallið þar sem -ur er beygingarending er ekki hægt að leita að þeim rafrænt og því ekki hægt að tilgreina fjöldann. Það þarf í sjálfu sér ekki að koma á óvart þótt beyging þessa orðs hafi tilhneigingu til að breytast vegna þess að beygingarmynstrið er mjög sjaldgæft.

Í fornu máli var nefnifallið brúðr og endingin þá aðeins -r en ekki -ur. Á 14. og 15. öld var -u- skotið inn í samhljóðaklasa sem enduðu á -r í enda orðs og á undan samhljóði – brúðr > brúður, maðr > maður, lifr > lifur, akrs > akurs o.s.frv. En mörg kvenkynsorð sem enduðu á -r í fornu máli hafa breytt um beygingu og fengið nefnifallsendinguna -i í stað -(u)r – mýrr > mýri, veiðr > veiði, heiðr > heiði o.s.frv. Þótt endingin -ur (áður -r) héldist í kvenmannsnöfnum eins og Hildur, Sigríður og ýmsum fleiri, auk fáeinna orða eins og og æður, reyður, vættur, unnur – og brúður – varð hún því sjaldgæf í kvenkynsorðum og því  var ekkert óeðlilegt að fólk færi að skynja -ur sem hluta stofns eins og í orðunum gimbur og lifur, frekar en sem beygingarendingu.

Eins og sést í Ritmálssafni Árnastofnunar eru dæmi um brúður í aukaföllum í þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu frá 1540 og ýmsum öðrum ritum alla tíð síðan. Orðið fór samt ekki að beygjast eins og gimbur og lifur því að í þeim orðum fellur -u- brott (eða er ekki skotið inn, eftir því hvernig litið er á málið) ef sérhljóð kemur á eftir stofninum, eins og í eignarfallinu gimbr-ar, lifr-ar, og öllum föllum fleirtölu með greini. Það má líka finna dæmi um brottfall í brúðrin, brúðrina og brúðrinni á tímarit.is en hins vegar engin um eignarfallið *brúðr-ar – né heldur *brúður-ar. Það er þó miklu algengara að ekki verði brottfall í brúður, og reyndar rétt að nefna að myndir án brottfalls eins og gimburin og lifurin koma líka fyrir.

En þegar brúður víkur frá viðurkenndri beygingu á annað borð virðist nefnifallsmyndin vera notuð óbreytt sem stofn, án brottfalls og án eignarfallsendingar – sagt er t.d. til brúður sinnar í eignarfalli. Þetta er svipað og með frændsemisorð eins og bróðir, systir, og dóttir – þau verða oft eins í öllum föllum eintölu: til bróðir míns, til systir minnar, til dóttir minnar. Sú beygingin er vissulega ekki talin „rétt“, fremur en að hafa brúður óbreytt í öllum föllum eintölu. Hins vegar eru til kvenkynsorð sem eru eins í öllum föllum eintölu en þau enda öll á -i, svo sem gleði, reiði, ævi o.fl. Í ljósi þess að það er eðlileg breyting sem á sér fimm hundruð ára sögu að nota myndina brúður í öllum föllum eintölu tel ég ástæðulaust að amast við þeirri beygingu.