Pannsa eða pönnsa?

Flest kannast væntanlega við að hafa fengið sér pönnsur, annaðhvort upprúllaðar með sykri eða brotnar saman með sultu og rjóma, rjómapönnsur. Orðið pönnsa er flettiorð í Íslenskri nútímamálsorðabók og skýrt 'stytting á pönnukaka' – merkt „óformlegt“ og er sjálfsagt gamalt en eins og venja er með óformleg orð er erfitt að byggja sögu þess á prentuðum heimildum. Elstu dæmi um orðið pönnukaka eru frá átjándu öld en elsta dæmi um styttinguna sem ég finn á prenti er í Morgunblaðinu 1949: „Hann fjekk eina sjóðandi heita pönnsu og gleypti hana þegar í stað.“ Næst sést orðið ekki á prenti fyrr en undir 1980 en verður fyrst algengt eftir aldamót. Á tímarit.is eru um 1200 dæmi um (rjóma)pönnsur og hátt í þrjú þúsund í Risamálheildinni.

En þótt pönnsa sé uppflettimynd í orðabókum kemur sú mynd næstum aldrei fyrir í nefnifalli eintölu. Eina dæmið á tímarit.is er í Morgunblaðinu 2014: „Nokkur tími er liðinn síðan síðasta pönnsan af ömmu höndum leit dagsins ljós.“ Í Risamálheildinni eru fjögur eða fimm dæmi í viðbót af samfélagsmiðlum. En þetta er ekki eina uppflettimynd orðsins – í Íslensku orðaneti er myndin pannsa gefin sem samheiti við pönnukaka, og það má finna slæðing af dæmum um þá mynd á tímarit.is og í Risamálheildinni. Í DV 1985 segir: „Síðasta pannsan bökuð.“ Í Morgunblaðinu 2004 segir: „eftir síðasta bitann beið nýsykruð og upprúlluð pannsa á disknum.“ Í Skessuhorni 2014 segir: „Bætið smjöri á pönnuna í hvert skipti sem ný pannsa er sett á.“

Í öllum föllum eintölu nema nefnifalli, og í öllum föllum fleirtölu nema eignarfalli, byrjar beygingarending veikra kvenkynsorða á -u, og -u í beygingarendingu kallar á að í stað a í næsta atkvæði á undan komi ö (u-hljóðvarp). Þess vegna kemur önnur mynd en pönnsu ekki til greina í aukaföllum eintölu, og ekki aðrar en pönnsur í nefnifalli og þolfalli og pönnsum í þágufalli fleirtölu. En þótt u sé ekki í endingu eignarfalls fleirtölu ætti sú fallmynd líka að hafa ö ef flettimyndin er pönnsa en ég efast um að hún sé nokkurn tíma notuð – a.m.k. finn ég engin dæmi um hana. Hins vegar kemur myndin pannsa fyrir í eignarfalli fleirtölu – í DV 1986 segir: „Hundruð pannsa fóru í gestina.“ Það er eðlilegt eignarfall fleirtölu af pannsa – ekki af pönnsa.

Vegna þess að orðið er stytting á pönnukaka mætti búast við að grunnmyndin, nefnifall eintölu, væri pönnsa, eins og í Íslenskri nútímamálsorðabók. En eins og áður segir kemur orðið sárasjaldan fyrir í því falli – það er langoftast í fleirtölu, baka/steikja pönnsur, margar pönnsur os.frv., og ef það er í eintölu er það langoftast í aukafalli, fá sér pönnsu eða eitthvað slíkt. Það er þess vegna óvíst að málnotendur geymi nefnifall eintölu í minninu, heldur búa þeir það til ef á þarf að halda eftir þeim (ómeðvituðu) reglum sem þeir kunna. Kvenkynsorð sem hafa ö í aukaföllum eintölu og nefnifalli, þolfalli og þágufalli fleirtölu hafa næstum alltaf a í nefnifalli eintölu (kaka – köku – kökur), og út frá því búa málnotendur stundum til myndina pannsa.

Þetta er ekki einsdæmi. Það er alþekkt að málnotendur hafa tilhneigingu til að nota nefnifallið talva í stað tölva eins og Höskuldur Þráinsson skrifaði einu sinni um í smágreininni „Bölvuð talvan“. Ástæðan er einmitt sú að málnotendur draga þá ályktun út frá ö-inu í aukaföllunum og fleirtölunni að í nefnifalli eintölu sé a, eins og í nær öllum öðrum veikum kvenkynsorðum. En orðið tölva tilheyrir formlegu máli og því sem stundum er kallað „lærð orðmyndun“ – það var búið til sérstaklega út frá málfræðilegri þekkingu. Um leið var ákveðið hvernig það skyldi vera, þ. á m. að nefnifall eintölu skyldi vera tölva. Þess vegna er hægt að halda því fram að nefnifallið talva – og eignarfall fleirtölu talva, sem einnig bregður fyrir – sé rangt en aðeins tölva rétt.

En pannsa/pönnsa er allt annars eðlis – það er orð sem er ekki „búið til“ af sérstökum ásetningi, heldur verður til meðal almennra málnotenda – það er stundum kallað „virk orðmyndun“. Vegna þess að orðið er upprunnið sem stytting á pönnukaka er alveg eðlilegt að ö haldist í orðinu og grunnmyndin sé höfð pönnsa – en það er líka alveg eðlilegt að búa grunnmyndina til út frá aukaföllunum og fleirtölunni í samræmi við almennar reglur og þá verður hún pannsa. Það er svo sem líka hægt að líta svo á að pannsa sé einfaldlega myndað með rótinni pann- að viðbættu viðskeytinu -sa. Meginatriðið er að það er engin ástæða til að halda því fram að önnur hvor myndin, pannsa eða pönnsa, sé réttari en hin – báðar eiga fullan rétt á sér.