Allt í plati

Sögnin plata og nafnorðið plat eru mjög algeng í nútímamáli. Sögnin er skýrð 'beita (e-n) brögðum, leika á (e-n), gabba (e-n)' í Íslenskri nútímamálsorðabók og nafnorðið er þar skýrt 'það að gabba, gabb' – sambandið allt í plati  er svo algengt að það er skýrt sérstaklega sem 'bara gabb'. Við hvorugt orðið eru nokkrar athugasemdir um málsnið en í Íslenskri orðabók er sögnin merkt „óforml.“. Undir nafnorðinu plata er þar einnig að finna sambandið slá e-m plötu sem er skýrt 'gabba e-n' og sagt „gam[alt]“. Sú merking er einnig í Íslensk- danskri orðabók 1920-1924, og í Íslenskri orðsifjabók er orðið í þessari merkingu sagt vera tökuorð úr dönsku og vísað í sambandið slå en plade sem merki 'pretta e-n' og bætt við: „Af sama toga er so. plata [...] og plat h. [...].“

Uppruni slå en plade (sem í nútímadönsku er yfirleitt stikke en plade) er áhugaverður. Í Íslenskri orðsifjabók er það rakið til þýska orðsins Plattenschlager sem merkir ‘bragðarefur, prettamaður’ en „merkti í öndverðu blikksmið, brynjugerðarmann“. Síðar fékk það merkinguna ‘myntsláttumaður’ sem breyttist svo í ‘myntfalsari, svikari’. Það leiðir til þess að „orðið platte, plade fer að merkja svikna mynt, fals, pretti“ í slå en plade. Sambandið slá plötu var nokkuð notað í íslensku á seinni hluta nítjándu aldar og framan af þeirri tuttugustu. Elsta dæmi sem ég finn um það er í kvæði í Norðanfara 1865: „efldist hann og æ því „sló“ / optar Dönum „plötu“. Þarna eru gæsalappir um bæði sló og plötu sem sýnir að þetta hefur verið skynjað sem (vafasöm) nýjung.

Nafnorðið plata var líka stundum notað eitt og sér, án slá – í Lögbergi 1892 segir: „Sú nýlendustofnun var eins og allir vita, að eins humbug og „plata“.“ Rétt á eftir segir þó: „Hvaða „plötu“ ætlar hann nú að slá?“ þannig að tengslin eru ljós. Í Lögbergi 1901 segir: „Mig og fleiri Íslendinga grunaði það, sem kom á daginn, að þetta væri plata.“ Í Þjóðhvelli 1906 segir: „Og þó það væri svo aldrei nema „plata“ gegn áskrifendum [...] þá trúi ég því ekki.“ Í Vestra 1917 segir: „Eða er það aðeins plata og uppspuni.“ Nafnorðið plata virðist þó lítið notað í þessari merkingu, hvort sem er eitt sér eða í sambandinu slá plötu, eftir fyrsta þriðjung tuttugustu aldar, e.t.v. vegna þess að það var algengt í annarri merkingu – yngsta dæmi sem ég fann um slá plötu er frá 1946.

Í staðinn koma sögnin plata og hvorugkynsorðið plat sem bæði eru í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, merkt með spurningarmerki og einkum sögð „i Börnesprog“ Elsta dæmi sem finnst um sögnina plata er í Vísi 1917: „Bæjarstjórnin hér í Reykjavík á að „plata“ þetta félag.“ Í 19. Júní 1920 segir: „Þar plataði ég ykkur.“ Sögnin varð smám saman algengari en einkum eftir 1970. En elsta dæmi sem ég finn um hvorugkynsorðið plat er í Grallaranum 1924: „Það er bersýnilegt að almenningur hefir haldið að verðlaunin væru „snuð og plat“. Orðið verður smátt og smátt algengara þegar líður á öldina, einkum eftir 1980. Sambandið allt í plati kemur fyrst fyrir í Viljanum 1949: „Sigfús Johnsen [...] ætlaði að afsaka sig með því, að „allt hefði verið í plati“.“

Þetta er mjög skemmtileg þróun. Nafnorðið plata kemur inn í málið í sambandinu slá plötu sem er tekið beint úr dönsku, og er svo stundum notað eitt og sér. Það hverfur svo úr notkun í þessari merkingu, en þó ekki fyrr en það hafði getið af sér tvö ný orð – sögnina plata og hvorugkynsorðið plat, sem eru því í raun íslenskar nýmyndanir en ekki tökuorð. En í seinni tíð hefur plat- líka fengið, í óformlegu máli a.m.k, stöðu forskeytis sem hægt er að setja framan á öll möguleg nafnorð í merkingunni 'eftirlíking, fölsun, gervi-' eða eitthvað slíkt – platbyssa, platvopn, platpeningar, platöryrki, platsíða, platvísindi, platfrétt, platsprengja, plathjónaband, platbrúðkaup, svo að tekin séu nokkur dæmi úr Risamálheildinni. Þetta eru yfirleitt sjaldgæf orð og mjög oft einnota.