Fjármæli

Það er mjög snúið að finna íslenskt orð í stað enska orðsins budget. Ástæðan er ekki sú að merkingin sé óljós, heldur sú að orðið hefur tvær merkingar, vissulega skyldar – annars vegar 'fjárhagsáætlun' ('a plan to show how much money a person or organization will earn and how much they will need or be able to spend') og hins vegar 'fé til ráðstöfunar (í tiltekið verk eða til tiltekinna nota)' ('the amount of money you have available to spend') (orðið ráðstöfunarfé á ekki við þarna því að það vísar til einstaklings, ekki verkefnis). Í sumum tilvikum getur hvor merkingin sem er átt við – what is the budget for this project? getur þýtt bæði 'hver er fjárhagsáætlun þessa verkefnis?' og 'hversu mikið fé er til ráðstöfunar í þetta verkefni?'.

Vegna þess að ekki er til neitt íslenskt orð sem hægt sé að setja í stað budget við allar aðstæður hefur þróunin orðið sú að enska orðið er mjög oft notað í íslensku samhengi – oftast skrifað upp á ensku en fáein dæmi eru einnig um bödget(t). Í Risamálheildinni eru hátt í fjögur þúsund dæmi um orðið, þar af rúm átta hundruð með íslenskum beygingarendingum, einkum budget(t)i, budget(t)ið, budget(t)inu. Orðið virðist því hafa fest rætur í málinu, en þótt engin ástæða sé til að amast við tökuorðum sem falla að hljóð- og beygingakerfi málsins, sem og ritreglum, er budget nokkuð stór biti að kyngja. Þótt orðið beygist vissulega samræmist rithátturinn ekki venjulegum framburði og klasinn -dsj- kemur ekki fyrir í ósamsettum orðum í íslensku.

Þess vegna er æskilegt að finna íslenskt orð sem hægt sé að nota fyrir báðar merkingar orðsins budget. Þar flækist hins vegar hið margrómaða „gagnsæi“ íslenskunnar fyrir – hætt er við að orð sem lýsir annarri merkingunni eigi alls ekki við hina. Orðið fjárhagsáætlun er gamalgróið og ágætt út af fyrir sig, en getur alls ekki náð yfir ‚fé til ráðstöfunar‘. En ég legg til að orðið fjármæli verði tekið upp fyrir budget. Fyrri hlutinn tengist augljóslega báðum merkingum orðsins, en sá seinni, -mæli, getur vísað til einhvers sem mælt er, einhverrar tiltekinnar upphæðar (sbr. afmæli sem merkir upphaflega 'afmældur tími'). Orðið lýsir því sem sé að um afmælda fjárupphæð er að ræða, en segir ekki hvort hún er áætluð eða til ráðstöfunar.

Til að gefa hugmynd um hugsanlega notkun orðsins má nefna setningar eins og fjármælið fyrir þetta verk er tvær milljónir, þetta verk er á/undir fjármæli, það er búið að gera fjármæli fyrir þetta verk, verkið er komið langt yfir fjármæli, það er lítið eftir af fjármælinu, okkur tókst að vera innan fjármælis, o.s.frv. Fyrir low budget mætti þá hafa lágfjármæli, t.d. þetta er lágfjármælismynd, ég fór í lágfjármælisferðalag. Auðvitað hljómar þetta undarlega í fyrstu eins og ný orð gera ævinlega, en ef við teljum skipta máli að eiga völ á íslenskulegra orði en budget ættum við að gefa fjármæli séns – prófa að nota það í mismunandi samhengi í smátíma, og athuga hvort við venjumst því ekki. Annars höldum við bara áfram að nota budget.