Tungumál í íslenskri stjórnsýslu

Á vef Ríkisútvarpsins í dag er mjög áhugaverð frétt með fyrirsögninni „Bobana gagnrýnir að fá ekki að mæla á ensku á sveitarstjórnarfundum“. Í fréttinni kemur fram að Bobano Micanovic, innflytjandi frá Svartfjallalandi sem situr í sveitarstjórn Vopnafjarðar, hafi gripið fram í fyrir öðrum sveitarstjórnarfulltrúa á fundi og talað ensku, en verið beðin að tala íslensku og hafi þá sagt „I will speak whatever language I want“. Í grein um atvikið í Austurfrétt segir Bobana: „Þegar ég reyndi að koma sjónarmiðum mínum á framfæri, í miklum hita umræðunnar, tjáði ég mig í stuttu máli á ensku. Í kjölfarið hrópaði oddviti minnihlutans á mig „við tölum íslensku hér“ og bað oddvita meirihlutans ítrekað að stöðva mig þar sem enska væri ekki leyfileg.“

Bobana heldur áfram: „Þessi framkoma var augljóslega óvirðuleg og að mínu mati jaðraði hún við mismunun – sérstaklega í ljósi þess að þetta var ekki í fyrsta sinn sem ég hef verið gerð að umtalsefni vegna takmarkaðrar íslenskukunnáttu minnar. Þátttaka allra íbúa í lýðræðislegu starfi er ekki valkostur heldur grundvallarforsenda heilbrigðrar sveitarstjórnar. Í litlu samfélagi eru erlendir íbúar órjúfanlegur hluti af samfélaginu, vinnumarkaðnum og framtíð sveitarfélagsins. Að útiloka fólk á grundvelli tungumáls eða uppruna grefur undan lýðræðislegum gildum og trausti innan samfélagsins. […] Þetta snýst að lokum um virðingu, inngildingu og vernd lýðræðislegrar þátttöku allra þeirra sem kalla þetta samfélag heimili sitt.“

Þetta er erfitt mál þar sem báðir aðilar hafa mikið til síns máls. Sá sem gerði athugsemd við enskunotkun Bobönu vísaði í Lög um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls þar sem segir í áttundu grein: „Íslenska er mál Alþingis, dómstóla, stjórnvalda, jafnt ríkis sem sveitarfélaga […].“ Þetta er óhjákvæmilegt að túlka þannig að skylt sé að nota íslensku í stjórnsýslu sveitarfélaga, þar á meðal á sveitarstjórnarfundum. Umrædd athugasemd átti því fullan rétt á sér. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að hafa í huga að í mörgum litlum sveitarfélögum eru innflytjendur verulegur hluti íbúanna, jafnvel meirihluti. Það er mjög óheppilegt fyrir lýðræðið að þetta fólk sé útilokað frá starfi í sveitarstjórn vegna þess að það hafi ekki fullt vald á íslensku.

Þarna er að koma í bakið á okkur að hafa ekki sinnt því nægilega vel að gera innflytjendum kleift að læra íslensku, og skapa hvata til þess að læra málið. Þetta hefur lengið legið fyrir – ég skrifaði fyrir þrem árum: „Við verðum að átta okkur á því að með auknum fjölda íbúa sem ekki kann íslensku verður óhjákvæmilegt að auka rétt enskunnar og gefa fólki kost á að nota hana við ýmsar aðstæður þar sem nú er eingöngu hægt að nota íslensku. Að öðrum kosti erum við að setja verulegan hluta íbúa landsins skör lægra en fólk sem kann íslensku. Það er ógnvekjandi tilhugsun að sú staða komi upp að stórum hluta íbúa finnist þeir vera útilokaðir frá fullri þátttöku í þjóðfélaginu. Það er íslenskunni ekki til framdráttar að hún sé notuð til að flokka fólk.“

Það kemur ekki til greina að leyfa ótúlkaða ensku á sveitarstjórnarfundum – það er einfaldlega óheimilt samkvæmt lögum, og auk þess er rétt það sem sveitarstjórnarfulltrúinn sem gerði athugasemd við enskunotkunina sagði: „Það skilja ekki allir ensku.“ En mér finnst ekki heldur koma til greina að útiloka verulegan hluta íbúa frá þátttöku í stjórn sveitarfélagsins þar sem þau búa, greiða gjöld og þiggja þjónustu. Langtímalausn á þessu hlýtur að vera sú að innflytjendur læri íslensku og fái til þess tækifæri og stuðning, og hæfilegan aðlögunartíma. En þangað til er eina lausnin sú að gefa fólki kost á að tala annað mál en íslensku á fundum og túlka mál þeirra. Kostnaðurinn við það er auðvitað einhver, en lítill miðað við ávinning af lýðræðislegri þátttöku.