Að halda þau ábyrg – eða halda þeim ábyrgum

Í frétt á mbl.is í gær var vitnað í yfirlýsingu breska utanríkisráðuneytisins og sagt um rússneska ríkið: „við höldum því ábyrgu fyrir dauða hans“. Það er nokkuð augljóst að merkingin er 'við gerum það ábyrgt fyrir dauða hans' og þarna er verið að elta enskt orðalag – „we hold it responsible for his death“ segir í enska frumtextanum. Ég man ekki eftir að hafa rekist áður á þetta orðalag í íslenskum texta en athugun leiddi í ljós að þetta er ekki einsdæmi. Elsta dæmi sem ég finn í fljótu bragði er í greinargerð með lagafrumvarpi frá 1994 segir: „það samræmist ekki ákvæðum 36. gr. […] að halda stefnda ábyrgan samkvæmt greindum leigusamningi.“ Þarna tekur halda með sér þolfall en í dæminu sem vísað var til í upphafi tekur hún þágufall.

Ýmis fleiri dæmi eru til um þolfall í þessu sambandi. Í Morgunblaðinu 2004 segir: „það þarf í lögum að banna þessa háttsemi og veita konum raunhæf úrræði til að halda þá ábyrga fyrir lögum sem brjóta á þeim með slíkum hætti.“ Á mbl.is 2006 segir: „Báðir einstaklingar verða haldnir ábyrgir fyrir gjörðum sínum.“ Á Bland.is 2007 segir: „í svoleiðis tilfellum er ekki hægt að halda þig ábyrga.“ Í DV 2008 segir: „Það væri hins vegar sorgleg þróun […] ef að blaðamenn verði haldnir ábyrgir fyrir öllu því sem viðmælendur segja í fjölmiðlum.“ Á fótbolti.net 2010 segir: „Sem landsliðsfyrirliði var hann haldinn ábyrgur fyrir verkfalli sem leikmenn fóru í.“ Í Eyjafréttum 2012 segir: „Þú vilt sem sagt ekki halda stjórn ábyrga fyrir tapinu?“

En einnig má finna ýmis dæmi um þágufall með halda. Í ræðu á Alþingi 2011 segir: „Ég kem ekki hingað upp til að halda forsætisráðherra ábyrgri fyrir því sem hér er að gerast.“ Í Ritinu 2018 segir: „fórnarlömbum brota er haldið ábyrgum fyrir eigin örlögum.“ Í ræðu á Alþingi 2020 segir: „En svo vilja menn halda áfram að halda ráðherranum ábyrgum fyrir öllu því sem gerist í þessari sjálfstæðu stofnun.“ Í Stundinni 2020 segir: „Og við sem samfélag þurfum að vera vakandi og halda stjórnvöldum ábyrgum að framfylgja þessari stefnu.“ Í Kjarnanum 2021 segir: „Höfundur telur því mikilvægt að fræðimanninum sé haldið ábyrgum fyrir sinni röksemdafærslu, rétt eins og þjálfaranum er haldið ábyrgum fyrir sínum þjálfunaraðferðum.“

Í þessari setningagerð samræmist lýsingarorðið yfirleitt nafnorðsandlaginu í kyni, tölu og falli og er stundum kallað „andlæg sagnfylling“ – lýsir áhrifum sagnarinnar á andlagið. Dæmin hér að framan sýna að samræmið helst þótt setningum sé breytt í þolmynd þannig að nafnorðið og lýsingarorðið standi ekki lengur saman – „Báðir einstaklingar verða haldnir ábyrgir“, „þjálfaranum er haldið ábyrgum“. Sögnin halda er notuð í mörgum og fjölbreyttum formgerðum en í setningum með andlægri sagnfyllingu tekur hún þágufall þegar hún merkir 'hafa tak á' – ég hélt henni fastri, henni var haldið fastri. Hins vegar tekur hún þolfall í þessari setningagerð ef hún merkir 'álíta, telja' – ég hélt manninn látinn, maðurinn var haldinn látinn.

Dæmi eins og ég hélt hana ábyrga geta því verið í samræmi við málhefð ef merkingin er 'ég hélt / taldi að hún væri ábyrg'. Sú merking er þó sjaldgæf og samhengisins vegna er hún útilokuð í dæmunum hér að framan (nema e.t.v. „Sem landsliðsfyrirliði var hann haldinn ábyrgur“). Þótt fordæmi séu fyrir því að nota sögnina halda í þessari setningagerð, hvort heldur er með þolfalli eða þágufalli, er ekki hægt að segja að hún sé þar notuð í hefðbundinni merkingu sinni. Vegna þess að sambandið er bein yfirfærsla á ensku orðalagi sem ekki á sér hefð í íslensku, og auðvelt er að orða merkinguna sem um er að ræða á annan hátt, er rétt að mæla gegn því að þetta orðalag sé notað – og reyndar hefur það nú verið fellt brott úr frétt mbl.is sem vísað var til í upphafi.