Síðustu þrjú og hálft – eða síðasta þrjú og hálft?

Í íslensku gildir sú regla að tala þeirra orða sem standa með samsettri tölu ræðst af síðasta lið tölunnar. Þannig segjum við ekki bara einn góður dagur, heldur líka tuttugu og einn góður dagur, ekki *tuttugu og einn góðir dagar – þótt dagarnir séu margir er það síðasti liðurinn, einn, sem ræður því að við notum eintöluna dagur en ekki fleirtöluna dagar. Þetta finnst fólki oft órökrétt, sem það er vissulega, en þetta er samt föst málvenja þótt hún kunni að vera farin að láta eitthvað undan síga, e.t.v. að einhverju leyti vegna erlendra áhrifa (allmörg dæmi eru um 21 mánuðir, 31 vikur, 41 dagar o.s.frv. í Risamálheildinni, einkum af samfélagsmiðlum). En hvað á að gera þegar seinasti liðurinn er ekki töluorð heldur lýsingarorð eins og hálfur?

Í frétt sem birtist nýlega á mbl.is segir: „Hann kemur […] frá sænska félaginu Norrköping, þar sem hann lék síðustu þrjú og hálft árið.“ Þarna er lýsingarorðið síðustu haft í fleirtölu, eins og eðlilegt má virðast vegna þess að töluorðið þrjú kemur á eftir. En svo kemur hálft sem er í vissum skilningi hluti af samsettri tölu, þrjú og hálft, og þar á eftir árið sem er í eintölu og það er eðlilegt – það samræmist seinni lið tölunnar, hálft, enda er bara eitt ár sem er hálft en hin þrjú eru heil og því væri fráleitt að segja *síðustu þrjú og hálf árin. En ætti þessi seinni liður tölunnar, hálft, að ráða tölunni á lýsingarorðinu sem kemur á undan þannig að það stæði í eintölu – ætti fremur að segja síðasta þrjú og hálft árið, til samræmis við síðasta tuttugu og eitt árið?

Þegar að er gáð kemur í ljós að þetta er sitt á hvað í textum. Í þýddri sögu í Tímanum 1965 er þetta haft eins og í áðurnefndri frétt: „Áttum við eftir að lenda í svipuðu hvað eftir annað næstu þrjú og hálft árið.“ En í sömu þýddu sögu í blaðinu daginn eftir segir hins vegar: „það átti ekki eftir að yfirgefa okkur í næsta þrjú og hálft árið.“ Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Síðustu tvö og hálft árið dvaldist amma á sjúkrahúsinu í Keflavík.“ Í Morgunblaðinu 1994 segir: „Álverð hefur ekki verið hærra en nú síðasta þrjú og hálft árið.“ Í Fréttablaðinu 2010 segir: „Ljóðin í bókinni eru að sögn Andrésar ort síðustu tvö og hálft árið.“ Í Morgunblaðinu 2013 segir: „Við höfum framleitt á annað hundrað klukkustundir af leiknu sjónvarpsefni síðasta sex og hálft árið.“

Sama máli gegnir um tölu sagnar – og sagnfyllingar ef því er að skipta – þegar tala sem er hærri en einn og endar á hálfur er frumlag. Í Heimilisritinu 1944 er notuð eintala: „Fyrst verður venjulega vart við hreyfingar fósturs, þegar fjórir og hálfur mánuður er liðinn af meðgöngutímanum.“ Í Vikunni 1953 er hins vegar notuð fleirtala í hliðstæðri setningu: „Venjulega byrja fósturhreyfingar, þegar um það bil fjórir og hálfur mánuður eru liðnir af meðgöngutímanum.“ Í öðru tölublaði Vikunnar sama ár segir: „Þegar fimm og hálfur mánuður er liðinn af meðgöngutímanum, er hægt að sannfærast um þetta atriði með myndatöku.“ Í Bæjarins besta 1987 segir: „Nærri tveir og hálfur mánuður eru liðnir frá kosningum.“

Stundum rekst ég á orðalag eða setningagerð sem mér finnst einhvern veginn ekki ganga upp og velti fyrir mér hvernig væri hægt að orða á annan hátt. En sumt er þannig að það er ekki hægt að segja það svo að vel fari, nema þá að umorða gersamlega. Þannig var með þetta dæmi – endinn á setningunni, síðustu þrjú og hálft árið, stóð svolítið í mér. Mér fannst þar vera eitthvert ósamræmi, án þess að átta mig á því hvernig væri hægt að bæta úr því. Og ég er ekki kominn að neinni niðurstöðu – mér finnst hvorki eintala né fleirtala hljóma fullkomlega eðlilega. En það er a.m.k. ljóst að hvort tveggja tíðkast og er algengt, og engin leið – og engin ástæða til – að segja annað réttara en hitt. Fólk verður bara að fylgja sinni máltilfinningu.