Að kafna – og kafna aftur

Í fyrirsögn á Vísi í gær stóð: „Rikki G kafnaði aftur í beinni útsendingu.“ Mér fannst þetta nokkuð sérkennilegt vegna þess að ég hef vanist því að sögnin kafna merki 'deyja af völdum súrefnisskorts í lungum' eins og segir í Íslenskri nútímamálsorðabók og við deyjum bara einu sinni – en þarna var atviksorðið aftur samt notað. Þegar fréttin er lesin kemur þó í ljós að málið var ekki alveg svona alvarlegt – Rikki er sprelllifandi en „svelgdist svona svakalega á vatnssopa“ og „var fljótlega orðinn kófsveittur og kafnandi“ en „jafnaði sig að fullu af þessum áföllum“. Það er sem sé ljóst að sögnin kafna var þarna notuð í óhefðbundinni merkingu, en það er samt ekki einsdæmi að hún sé notuð um atvik sem leiða ekki til dauða.

Á Bland.is 2008 segir: „Var eitthvað að reyna að losa mig við það en það fór ekki lengra en í kokið á mér og ég kafnaði.“ Á Bland.is 2008 segir: „Það hafði ekki verið hreynsað nógu vel úr öndunarfærunum á mér eftir fæðinguna og ég kafnaði í legvatni sem var enn ofan í mér.“ Á Hugi.is 2009 segir: „Aha og ég kafnaði við að drekka kók.“ Á Hugi.is 2011 segir: „ég gubbaði svo mikið í nóv einn dag að ég kafnaði.“ Á Twitter 2011 segir: „Þá var mér hent í sjóinn og ég kafnaði.“ Á Twitter 2015 segir: „Ég kafnaði létt á hnetusmjöri rétt áðan.“ Á Twitter 2018 segir: „Reyndi að kyngja of stórum bita af sellerírót, festist og kafnaði, ældi því síðan á gólfið á skrifstofunni.“ Auk þess er fjöldi dæma um líkingar eins og kafna úr hlátri og kafna úr hita.

Án þess að geta fullyrt það finnst mér mjög líklegt að á bak við þessa breyttu notkun sagnarinnar kafna liggi enska sögnin choke sem getur vissulega merkt 'kafna' en þá einkum í sambandinu choke to death – dauðinn er sem sé ekki sjálfkrafa innifalinn í ensku sögninni en hefur verið það í þeirri íslensku, þótt það virðist vera eitthvað að breytast. Þess vegna ætti að vera óþarfi að segja kafna til dauða en um það eru þó ýmis nýleg dæmi. Á Málefnin.com 2006 segir: „Merkilegt að fólk sem er að kafna til dauða úr krabbameini í lungum er ennþá reykjandi.“ Á Hugi.is 2008 segir: „fiskurinn er veiddur og síðan látinn kafna til dauða.“ Í DV 2011 segir: „dagsgamlir ungar eru settir í tætara eða hent í tunnu þar sem þeir kremjast og kafna til dauða.“

Sögnin choke getur einnig tekið andlag og merkir þá 'kæfa' eða 'kyrkja', en auk þess hefur hún víðari merkingu sem hægt er að orða á ýmsan hátt á íslensku, svo sem lenda í andnauð, missa andann, ná ekki andanum, standa á öndinni, svelgjast á, standa í, hrökkva ofan í (I choked on something). Í stað þess að nota sögnina kafna í framangreindri fyrirsögn hefði verið hægt að segja Rikki G lenti aftur í andnauð eða Rikki G stóð aftur á öndinni eða Rikka G svelgdist aftur á eða það hrökk aftur ofan í Rikka G. Það er ástæðulaust að láta íslenska sögn elta merkingu enskrar sagnar þegar völ er á ýmsu góðu orðalagi til að ná merkingunni. Svo má auðvitað velta því fyrir sér hvort andnauð sé fréttaefni þótt í beinni útsendingu sé – en það er annað mál.