Þau búa við ólíkar aðstæður en við

Í grein í Vísi í dag segir: „Framlínustarfsfólk, sem hélt samfélaginu gangandi, var í gjörólíkum aðstæðum en þau sem gátu unnið heima.“ Í „Málvöndunarþættinum“ var spurt hvort sambandið ólíkum – en væri gott og gilt á sama hátt og t.d. meira – en. Þetta er vissulega frekar óvanalegt orðalag – orðið en er þarna samanburðartenging og oftast notað með miðstigi lýsingarorða sem felur í sér samanburð – meira en, stærra en, minna en, dýrara en, betra en o.s.frv. En í tilvitnuðu dæmi er gjörólíkum frumstig en ekki miðstig og því getur málnotendum fundist að þessi málnotkun sé í ósamræmi við málhefð og gangi ekki upp – sjálfum finnst mér þetta sérkennilegt en ekki beinlínis rangt, og það er hægt að finna ýmis dæmi um ólíkur og gjörólíkur með en.

Í Morgunblaðinu 1993 segir: „Hún var af kynslóð sem hefur […] lifað við mjög ólíkar aðstæður en þær sem við þekkjum í dag.“ Í Fréttablaðinu 2003 segir: „Ljóðin fjalla öll um fólk sem bjó við ólíkar aðstæður en fólk nú til dags.“ Í Frjálsri verslun 2005 segir: „Ég […] vann þá í fiskbúð sem rekin var á gjörólíkum forsendum en því sem ég þekkti áður.“ Í Morgunblaðinu 2006 segir: „Og horfin með þeim lífssaga kynslóðar sem ólst upp við gjörólíkar aðstæður en þær sem við þekkjum.“ Í Fréttablaðinu 2007 segir: „Þau þurfa þá að meta […] nálægð þeirra við mjög ólíkar aðstæður en í björtu.“ Á mbl.is 2011 segir: „Við búum við ólíkar aðstæður en tíðkast hjá flestum.“ Í Ský 2015 segir: „Fólkið í Eþíópíu bjó við gjörólíkar aðstæður en Íslendingar.“

En það er hægt að nota samanburðartenginguna en með öðrum orðum en lýsingarorðum í miðstigi að því tilskildu að orðin feli í sér einhvers konar samanburð en um leið andstæðu, eins og t.d. óákveðna fornafnið annar í setningum eins og „Fyrir 150 árum var algengt að fólk gengi í hjónaband af allt öðrum ástæðum en ástinni“ í Fréttablaðinu 2020, eða atviksorðið / lýsingarorðið öðruvísi eins og „Þorpið var öðruvísi en það er í dag“ í Mosfellingi 2020 og „Hér eru allt öðruvísi aðstæður en við Vestmannaeyjar“ í Fréttum 2012. En það má halda því fram að sama máli gegnir um lýsingarorðin ólíkur og gerólíkur – þeim er líka einhvers konar innbyggður samanburður og andstæða (líkur felur einnig í sér samanburð, en ekki andstæðu).

Það má því búast við að hægt sé að nota önnur lýsingarorð sem fela í sér samanburð og andstæðu með en, eins og t.d. frábrugðinn. Sú er líka raunin – í Náttúrufræðingnum 1961 segir t.d.: „rækta þær svo við allt önnur og jafnvel mjög frábrugðin skilyrði en þau, sem þær áttu áður að venjast.“ Á vef Ríkisútvarpsins 2021 segir: „Ljós Óslóartrésins voru tendruð á Austurvelli í dag við talsvert frábrugðnar aðstæður en verið hefur allar götur síðan árið 1951.“ Slík dæmi eru þó fá, og það er ljóst að notkun lýsingarorða í frumstigi með en, jafnvel þótt þau feli í sér samanburð, er í ósamræmi við málkennd margra. Ég sé þó ekki betur en þessi notkun sé rökrétt og eigi sér nokkra sögu, og það er ekki einfalt að orða þetta á annan hátt. Þetta getur því ekki talist rangt.