Vökull, vekni – eða bara vók

Eitt þeirra orða sem hafa verið mest áberandi í samfélagsumræðunni undanfarin ár er enska orðið woke. Eins og Kári Emil Helgason rakti í pistli sem var dreift í „Málspjalli“ í fyrra er woke upphaflega „úr mállýsku eða tungumáli sem kallast AAVE, sem útleggjast mætti sem afrísk-amerísk talmálsenska (e. African-American Vernacular English)“ og er þar lýsingarháttur þátíðar og merkir 'sem hefur verið vakinn'. Í Morgunblaðinu 2017 segir að woke í nýrri merkingu sé meðal orða sem hafi verið tekin upp í Oxford English Dictionary við síðustu endurskoðun – flokkað sem lýsingarorð og skilgreint: 'alert to racial or social discrimination and injustice' eða 'á verði gagnvart rasískri eða félagslegri mismunun og óréttlæti'.

Þetta er vandmeðfarið orð og getur ýmist verið jákvætt eða neikvætt eftir því í hvaða samhengi það er notað og af hverjum, en hér er ekki ætlunin að ræða merkingu orðsins heldur íslenskun þess. Orðið virðist fyrst sjást á samfélagsmiðlum árið 2016 – í Twitter-færslu frá því ári segir: „Reglulega gúgla ég það sem ber hæst á baugi í internetslangi til að skilja það sem er að gerast í veröldinni, nú síðast orðið „woke“. Orðið sést fyrst í fjölmiðlum árið eftir – í Fréttablaðinu það ár segir: „Ung og „vöknuð“ (e. woke) rapptýpa skellir sér beina leið á Princess Nokia og lyftir upp hnefa.“ Næstu fjögur árin má finna örfá dæmi um orðið í vefmiðlum og á prenti en árið 2021 verður það algengt og notkun þess hefur farið ört vaxandi síðan – og fer enn.

Framan af hélt orðið venjulega enskri stafsetningu sinni og var oftast haft innan gæsalappa, en fljótlega fóru ýmsar þýðingartilraunir að koma fram. Þýðingin vaknaður var áður nefnd, en einnig má nefna vakandi, vakinn, vökull og ýmis fleiri. En undanfarið ber þó meira og meira á því að myndin vók sé notuð – enska orðið lagað að íslenskri stafsetningu og framburði. Íslensk orð byrja reyndar yfirleitt ekki á vó- (þótt sagnmyndin voru væri reyndar borin fram vóru áður fyrr) en ólíklegt er samt að málnotendur hafi tilfinningu fyrir því að vó- í upphafi gangi ekki. Orðið klókur er annað lýsingarorð þar sem stofninn endar á -ók, en ég veit ekki til að vók sé beygt – ætti að vera vókur og vókir í karlkyni, vókar í kvenkyni fleirtölu og vókt í hvorugkyni.

En í íslensku hefur vók líka verið gert að nafnorði – „Vókið er orðið inngróið í stjórnkerfið, í stofnanirnar, í fyrirtækin“ sagði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nýlega í hlaðvarpsviðtali. Eftir því sem ég best veit er woke ekki notað þannig í ensku, heldur er talað um wokeness eða wokeism (eða wokery sem er neikvætt og einkum breskt) og orðið vókismi hefur líka verið notað í íslensku – „Hin rammíslenska barátta gegn vókisma“ er fyrirsögn á pistli Snorra Mássonar á vef hans 2023. Öðrum nafnorðum hefur einnig brugðið fyrir í sömu merkingu, svo sem orðunum vekni sem Kristján Kristjánsson prófessor stingur upp á í ágætri grein, og vok sem Eva Hauksdóttir lögmaður stakk upp á – hún lagði líka til orðið vákur um fólk sem aðhyllist vók.

Ef ég réði þessu myndi ég velja lýsingarorðið vökull sem er gamalt í málinu og væri þarna gefin sérhæfð merking, og nafnorðið vekni sem er nýyrði en kemur fyrir sem hluti af nafnorðinu árvekni. Kosturinn við þessi orð er að þau eru orðsifjafræðilega skyld woke og hljóðfræðilega tengd því líka. Hins vegar hafa þessi orð ekki breiðst út þrátt fyrir að nokkuð sé síðan þau komu fram og ég á varla von á að þau slái í gegn úr þessu, og er hræddur um að við sitjum uppi með vók. Það er svo sem hægt að lifa við það – vók sem nafnorð fellur ágætlega að málinu, rímar við orð eins og mók, kók, djók o.fl., og öfugt við lýsingarorðið beygist það eins og framangreint dæmi sýnir. En vissulega væri skemmtilegra ef lýsingarorðið vók færi líka að beygjast.