Frábending

Orðið frábending hefur verið til umræðu í málfarshópum síðustu daga eftir að það kom fyrir í umræðu í framhaldi af umfjöllun um einhverfu í þættinum „Kveik“ í Ríkissjónvarpinu. Mörgum kom orðið ókunnuglega fyrir sjónir og flettu því upp í Íslenskri nútímamálsorðabók þar sem það er skýrt 'ábending um e-ð sem ber að forðast (lyf)' og í Málfarsbankanum segir: „Orðið frábending merkir: meinbugur á notkun lyfs eða framkvæmd aðgerðar.“ Í viðtali í Ríkisútvarpinu við formann Einhverfusamtakanna sagði hún: „Þau nota hins vegar orðavalið frábending. Að einhverfa sé frábending í teymi.“ Fréttamaður spyr: „Hvað er frábending?“ og svarið er „Fínt orð til að segja; þú átt ekki heima hér, farðu eitthvert annað.“

Annars staðar hef ég séð því haldið fram að frábending merki einfaldlega 'brottvísun' eða 'höfnun'. En þótt orðið sé sjaldséð í venjulegu máli er það langt frá því að vera nýtt. Elstu dæmi um það eru í Læknablaðinu 1967 þar sem segir í auglýsingu: „Frábendingar (contraindicationes).“ Í „Íðorðasafni lækna“ í Íðorðabankanum er orðið einmitt notað sem þýðing á contraindication í ensku og skilgreint 'Atriði eða ástand sem gerir notkun tiltekinnar meðferðar eða aðgerðar varasama eða óæskilega'. Hin faglega merking er því talsvert víðari en bæði Íslensk nútímamálsorðabók og Málfarsbankinn gera ráð fyrir – vísar ekki bara til lyfja eða aðgerða, heldur einnig til hvers kyns meðferðar, og það er sú merking sem hér er um að ræða.

Þetta kemur t.d. fram í viðtali við forstjóra Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins í Ríkisútvarpinu þar sem hún var spurð „En það er þá rétt að einhverfum einstaklingum hefur verið vísað frá þjónustunni?“ og svaraði: „Það var þannig í upphafi að þá var einhverfa frábending en það er ekki lengur.“ Hún segir jafnframt að það hafi ekki verið þannig „að fólki með einhverfu hafi sjálfkrafa verið vísað frá, heldur hafi hver beiðni verið metin.“ Í svari til fréttastofu Ríkisútvarpsins frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins segir: „Frábendingarnar voru byggðar á því mati að ekki væri nægjanleg sérþekking á vanda einstaklinga hverju sinni.“ Þarna er skýrt að byggt er á því að sú meðferð sem um ræðir henti ekki fólki með einhverfu.

Það er einmitt ástæðan fyrir því að ekki er hægt að tala einfaldlega um brottvísun og vísa brott –  eins og hér hefur verið útskýrt er merkingin ekki sú sama. Orðið frábending er reyndar alls ekki sjaldgæft ef marka má tímarit.is – þar eru hátt í sjö þúsund dæmi um það. En hátt í níu tíundu af þeim eru úr Læknablaðinu og öðrum tímaritum á sviði heilbrigðismála – orðið er sem sé fyrst og fremst íðorð en hefur ekki verið mikið notað í almennu máli og þess vegna skiljanlegt að mörgum finnist það framandi. Notkun þess í því samhengi sem um ræðir á samt fullan rétt á sér, en hitt er annað mál að þarna getur verið vandrataður millivegur þegar fagfólk beinir orðum sínum til almennings – þá getur oft verið skynsamlegt að reyna að komast hjá notkun íðorða.