Öllsömul, öllsömun og einsamall

Í „Málspjalli“ var í gær spurt um myndina öllsömul sem fyrirspyrjandi hafði heyrt í sjónvarpi. Þessi mynd er algeng, einkum í óformlegu máli, en vissulega nokkuð sérkennileg. Þótt orðið hafi stöðu og merkingu óákveðins fornafns og ætti því að beygjast í kynjum, tölum og föllum er það í raun „bara notað í nefnifalli eintölu í kvenkyni og nefnifalli og þolfalli fleirtölu í hvorugkyni“ eins og bent er á í Beygingarlýsingu Íslensks nútímamáls – þ.e. eingöngu í þeim föllum þar sem öll er beygingarmynd af allur. Í Málfarsbankanum segir: „Orðin öllsömul og öllsömun eru mynduð úr orðunum öll saman líkt og einsamall er myndað úr orðunum einn saman.“ Orðið er mjög oft skrifað í tvennu lagi, öll sömul, en hagar sér þó eins og samsett orð.

Þótt Málfarsbankinn líki öllsömul réttilega við einsamall er stór munur á orðunum. Orðið einsamall beygist í öllum kynjum, tölum og föllum og hagar sér eins og venjulegt samsett orð að því leyti að fyrri liðurinn helst óbreyttur í allri beygingunni – verður ekki t.d. *eittsamalt í hvorugkyni. Ef sama gilti um öllsömul væri nefnifall eintölu í karlkyni *allsamall og í hvorugkyni *allsamalt, en nefnifall fleirtölu *allsamlir í karlkyni og *allsamlar í kvenkyni. En þessar myndir sjást aldrei – öllsömul er því komið mun styttra á leið í átt til samsetts orðs eins og hin algenga ritun þess í tvennu lagi sýnir líka. En orðunum er það sameiginlegt að n hefur breyst í l, þótt myndin öllsömun sé reyndar til líka eins og Málfarsbankinn nefnir.

En breytingin á seinni liðnum er ekki bara hljóðbreyting, heldur líka breyting á orðflokki. Orðið saman eitt og sér er atviksorð og því óbeygjanlegt eins og við er að búast – við segjum (þeir voru) einir/allir saman, (þær voru) einar/allar saman, (þau voru) ein/öll saman. En -samal(l) í samsetningum er lýsingarorð og beygist sem slíkt – missir t.d. áherslulausa sérhljóðið á undan sérhljóðsendingu eins og í (ein)samlir, bætir við sig -t í hvorugkyni eins og í (ein)samalt, og breytir a í ö í endingarlausum myndum, eins og (ein)sömul, (öll)sömul. Það eru örfá gömul dæmi um að -samall sé notað sem sérstakt lýsingarorð en þá eingöngu á eftir einn – það virðist aldrei hafa fengið stöðu sjálfstæðs lýsingarorðs sem geti staðið með ýmsum orðum.

Dæmi þar sem ein(n) saman sýnir þróun í átt til samsetts orðs koma fyrir þegar í fornu máli en einkum í norskum heimildum að því er virðist – „Þórdís var eigi kona einsömun“ segir þó í Droplaugarsona sögu, að vísu í handriti frá átjándu öld. Myndir með ein(n) samall eru einnig gamlar en virðast þó vera heldur yngri. Í Önnu sögu frá fyrri hluta sextándu aldar segir: „Emerencia var ein sömul á bæn sinni.“ Í handriti Gautreks sögu frá því um 1400 segir „grunaði Snotru að hún mundi eigi fara kona einsaman“ en í öðru handriti sömu sögu frá sautjándu öld segir „að hún var ei kona einsömul“. Í handriti Hálfdanar sögu Brönufóstra frá því um 1500 segir „eg fer eigi kona einsaman“ en í öðru handriti sögunnar frá um 1700 „einsömul“.

Þessi dæmi sýna því hægfara þróun úr sambandi tveggja orða, töluorðsins eða óákveðna fornafnsins einn og atviksorðsins saman, yfir í samsetta óákveðna fornafnið einsamall. Erfitt er að fullyrða nokkuð um ástæðu þess að n breytist í l í enda orðsins en n og l eru hljóðfræðilega skyld og hljóðmyndunarlega lík, og heyranlegur munur þeirra oft lítill í enda orðs í áhersluleysi. Þegar tengslin við atviksorðið saman dofna duga þau ekki lengur til að viðhalda n í enda orðsins og þegar orðið fór að standa sem fornafn hafa málnotendur e.t.v. farið að tengja það við lýsingarorð eins og gamall og snjall. Orðið einsamall hefur farið alla leið og orðið að sjálfstæðu orði með fullkomna beygingu, og engum dettur í hug að amast nokkuð við því orði.

Þótt einn saman hafi þannig runnið saman í eitt orð, einsamall, er enn hægt að nota það sem samband tveggja orða, einn saman, en það merkir ekki alveg sama og einsamall. Fáein dæmi má vissulega finna á tímarit.is um einnsaman, einsaman og eittsaman, flest frá nítjándu öld. Í Ísafold 1878 segir: „Kostnaðurinn við hestahaldið einnsaman mun nægja til að eyðileggja gott og gagnlegt fyrirtæki.“ Í Skírni 1830 segir: „Svo bar til eitt kvöld, í miðjum janúar mánuði, að prinsessan sat einsaman heima í setustofu sinni.“ Í Kirkjublaðinu 1891 segir: „Svo sannarlega, sem kirkjufjelagið vestra hefur eittsaman viljann og máttinn að halda uppi hinu íslenzka þjóðerni.“ En þessar myndir hurfu alveg úr málinu á tuttugustu öld.

Þessi þróun er hins vegar miklu yngri og ófullkomnari í sambandi allur og saman. Eins og við er að búast út frá þróuninni í einsamall er öllsömun eldri mynd en öllsömul – elsta dæmi sem ég finn um hana er úr Skarðsárannál frá því um miðja sautjándu öld og allnokkur dæmi eru um bæði öllsömun og öll sömun frá seinni hluta nítjándu aldar. Aftur á móti finn ég bara tvö dæmi um öllsömul frá seinni hluta nítjándu aldar og sú mynd fer annars ekki að sjást fyrr en í upphafi þeirrar tuttugustu – og hefur svo sem aldrei verið mjög algeng á prenti enda líklega talin óformleg og gæti þess vegna hafa tíðkast lengi áður en hún komst á prent. En þrátt fyrir þessa ófullkomnu þróun er öllsömul viðurkennt mál – gefin athugasemdalaust í Málfarsbankanum.

Sennilegt er að hljóðavíxlin a-ö í beygingu fyrri hlutans, all(ur), hamli þróun allur saman í eitt orð – vegna þess að þróunin hefst í myndum með ö og aðrar myndir væru búnar til út frá þeim er ekki augljóst hvort t.d. nefnifall í karlkyni ætti að halda ö-inu og verða *öllsamall eða fá a eins og allur og verða *allsamall. Gegn því mælir m.a. það að fyrri hluti samsettra orða beygist yfirleitt ekki. En reyndar er ekki alveg rétt að öllsömul sé eina samrunamyndin sem fyrir kemur. Í Íslensk-danskri orðabók 1920-1924 er tilfærð hvorugkynsmynd í eintölu alltsamalt. Þessi mynd kemur fyrir í Birtingi 1958, „Hvernig er hægt að selja þetta land sem býr alltsamalt í huga manns?“, og ég kannast við hana og get vel notað hana. En hún er vissulega mjög sjaldgæf.